Bertoia: η καρέκλα που είναι φτιαγμένη κυρίως από αέρα

Ο Harry Bertoia γεννήθηκε στις 10 Μαρτίου 1915 στο San Lorenzo, ένα χωριό του Φριούλι στη βορειοανατολική Ιταλία. Το 1930, στα δεκαπέντε του, μετανάστευσε στο Ντιτρόιτ. Το ότι έγινε σχεδιαστής επίπλων ήταν σχεδόν ατύχημα. Ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του γλύπτη, και οι καρέκλες του σε αυτό συμφωνούν μαζί του.

Cranbrook, Eames, Knoll

Τον Σεπτέμβριο του 1937 ο Bertoia άρχισε σπουδές ζωγραφικής στην ακαδημία του Cranbrook στο Μίσιγκαν. Ήταν το ίδιο σχολείο όπου μεγάλωσε ο Eero Saarinen και σπούδασε η Florence Knoll. Το 1939 ο Eliel Saarinen του ζήτησε να ξανανοίξει το εργαστήριο μετάλλου. Ως το 1943 δίδασκε χαρακτική.

Από το 1943 ως το 1946 δούλεψε στην Καλιφόρνια με τον Charles Eames, πάνω σε έπιπλα από μορφοποιημένο κόντρα πλακέ. Το Ίδρυμα Bertoia σημειώνει ότι έφυγε χωρίς να του αναγνωριστούν οι ιδέες του. Αυτή η εμπειρία εξηγεί ίσως τι ακολούθησε.

Το 1950 ο Hans και η Florence Knoll τον κάλεσαν στην Πενσυλβάνια με μια ασυνήθιστη πρόταση: θα είχε εργαστήριο και χρόνο, χωρίς υποχρέωση να σχεδιάσει έπιπλα. Μέσα σε δύο χρόνια σχεδίασε τη σειρά που φέρει το όνομά του.

Diamond και Side, 1952

Η Knoll χρονολογεί τόσο τη Diamond όσο και την καρέκλα Side στο 1952. Το Victoria and Albert Museum γράφει για το δικό του αντίτυπο της Side «σχεδιασμένη και κατασκευασμένη το 1951», με παραγωγή από το 1952–53. Η μικρή απόκλιση είναι συνηθισμένη σε αντικείμενα που πέρασαν από πρωτότυπο σε παραγωγή μέσα σε λίγους μήνες.

Και οι δύο είναι φτιαγμένες από συγκολλημένη ατσάλινη ράβδο, δηλαδή σύρμα, λυγισμένο και κολλημένο σε πλέγμα. Σύμφωνα με την Knoll, η σειρά παράγεται συνεχώς από την κυκλοφορία της.

• Η Diamond είναι πολυθρόνα. Το πλέγμα της ανοίγει σαν φαρδύ, ρομβοειδές κέλυφος που αγκαλιάζει το σώμα και πατά σε μια λεπτή βάση από ράβδους. Από μπροστά μοιάζει με διαμάντι, εξ ου και το όνομα. Κυκλοφορεί σε χρώμιο, σε επικάλυψη Rilsan και, κατά την Knoll, ακόμη και σε επιχρύσωση 18 καρατίων.
• Η Side είναι η καρέκλα της τραπεζαρίας και της αίθουσας συσκέψεων. Είναι πιο όρθια και πιο συμμαζεμένη, με το ίδιο ρομβοειδές πλέγμα, συχνά με μαξιλάρι καθίσματος ή πλήρη επένδυση.

«…κυρίως από αέρα, όπως η γλυπτική. Ο χώρος περνά ακριβώς μέσα τους.»

Harry Bertoia για τις καρέκλες του (“…mostly made of air, just like sculpture. Space passes right through them.”), στη διατύπωση του Victoria and Albert Museum

Το πλέγμα ως ιδέα

Η φράση του Bertoia είναι το κλειδί για να καταλάβουμε τι κάνουν αυτές οι καρέκλες σε έναν χώρο. Ένα συμπαγές κάθισμα, ένας καναπές, μια επενδυμένη πολυθρόνα, είναι όγκος. Κρύβει ό,τι βρίσκεται πίσω του. Το πλέγμα του Bertoia είναι περίγραμμα. Βλέπεις μέσα από αυτό το πάτωμα, τον τοίχο, το φως.

Για τον χώρο εργασίας αυτό έχει πρακτική σημασία. Σε ένα μικρό γραφείο ή σε μια αίθουσα συσκέψεων χωρίς παράθυρο, έξι Side γύρω από ένα τραπέζι κάνουν τον χώρο να φαίνεται λιγότερο γεμάτος από έξι καρέκλες με συμπαγή πλάτη. Σε ένα σαλόνι που είναι και γραφείο, μια Diamond στη γωνία δεν «τρώει» το δωμάτιο, όπως θα έκανε μια πολυθρόνα με μπράτσα και ύφασμα.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά. Το γυμνό σύρμα δεν είναι το πιο ζεστό υλικό για να κάτσεις τον Γενάρη, γι’ αυτό τα μαξιλάρια δεν είναι διακοσμητική προσθήκη. Και η Side, όπως όλες οι καρέκλες τραπεζαρίας, δεν ρυθμίζεται: είναι για τη σύσκεψη, όχι για το οκτάωρο.

Ο ήχος του μετάλλου

Αυτό που κάνει τον Bertoia ξεχωριστό ανάμεσα στους σχεδιαστές του αιώνα είναι ότι μετά τις καρέκλες γύρισε σχεδόν ολοκληρωτικά στη γλυπτική. Από το 1960 άρχισε να φτιάχνει τα «τονικά» γλυπτά του: δέσμες από λεπτές ράβδους που, όταν τις αγγίζεις ή τις κινεί ο αέρας, χτυπούν η μία την άλλη και βγάζουν ήχο.

Ο ίδιος ονόμασε το ηχητικό και οπτικό περιβάλλον που δημιουργούσαν Sonambient. Από το 1968 μετέτρεψε έναν παλιό πέτρινο αχυρώνα στο κτήμα του στην Πενσυλβάνια στον «αχυρώνα Sonambient», ένα στούντιο ηχογράφησης και έκθεσης μαζί. Οι ηχογραφήσεις ξεκίνησαν το 1970 και κατέληξαν σε έντεκα δίσκους. Πέθανε στις 6 Νοεμβρίου 1978.

Αν ακούσετε κάποιον από αυτούς τους δίσκους δουλεύοντας, και αξίζει, θα καταλάβετε κάτι για τις καρέκλες. Ο Bertoia δεν σκεφτόταν το μέταλλο ως υλικό κατασκευής. Το σκεφτόταν ως υλικό που δονείται, που αφήνει τον χώρο να περάσει.

Πώς ταιριάζει σε ένα ελληνικό σπίτι

Η Side είναι από τις λίγες καρέκλες design που ταιριάζουν εξίσου μέσα και έξω. Η Knoll την προσφέρει και σε εκδόσεις για εξωτερικό χώρο, κάτι που αξίζει να ελέγξετε στον κατάλογο του κατασκευαστή πριν τη βγάλετε στη βεράντα. Σε ένα ελληνικό διαμέρισμα, όπου το μπαλκόνι γίνεται τους μισούς μήνες δεύτερο σαλόνι και συχνά δεύτερο γραφείο, μια καρέκλα που δεν βαραίνει οπτικά έχει λόγο ύπαρξης. Για το πώς οργανώνεται ένα τέτοιο σπίτι για δουλειά, διαβάστε το κείμενό μας για το ελληνικό διαμέρισμα.

Η καρέκλα Bertoia Side της Knoll κυκλοφορεί σήμερα στην Ελλάδα. Τη Diamond μπορείτε να τη δείτε στον κατάλογο της Knoll. Για την καρέκλα που η Knoll έβγαλε λίγα χρόνια μετά, με μία μόνο βάση, διαβάστε για την Tulip του Saarinen.