Saarinen Tulip: μία βάση αντί για τέσσερα πόδια

Δοκιμάστε κάτι την επόμενη φορά που θα μπείτε σε μια τραπεζαρία ή σε μια αίθουσα συσκέψεων. Σκύψτε και κοιτάξτε κάτω από το τραπέζι. Θα δείτε τέσσερα πόδια για το τραπέζι και τέσσερα για κάθε καρέκλα. Σε ένα τραπέζι έξι ατόμων αυτό κάνει είκοσι οκτώ κάθετες γραμμές σε λίγα τετραγωνικά μέτρα. Ο Eero Saarinen έδωσε σε αυτό το θέαμα ένα αξέχαστο όνομα.

«Ήθελα να καθαρίσω την παραγκούπολη των ποδιών.»

Eero Saarinen, για τη σειρά Pedestal (“I wanted to clear up the slum of legs”), όπως τη διασώζουν το MoMA και το Dwell

Η πλήρης φράση, όπως την καταγράφουν οι πηγές, λέει ότι ο κάτω χώρος των καρεκλών και των τραπεζιών κάνει το συνηθισμένο εσωτερικό «άσχημο, μπερδεμένο και ανήσυχο». Η απάντηση του Saarinen ήταν μία βάση για κάθε κομμάτι. Ήθελε η καρέκλα να γίνει ξανά «ένα πράγμα».

Πέντε χρόνια για ένα πόδι

Ο Saarinen, γιος του Φινλανδού αρχιτέκτονα Eliel Saarinen, μεγάλωσε στο Cranbrook του Μίσιγκαν, μέσα στο σχολείο που διηύθυνε ο πατέρας του. Εκεί γνώρισε και τη Florence Schust, τη μετέπειτα Florence Knoll. Η σχέση του με την Knoll ήταν παλιά και φιλική, και η Knoll περιγράφει τη σειρά Pedestal ως αποτέλεσμα μιας «πενταετούς σχεδιαστικής έρευνας».

Για τις χρονολογίες χρειάζεται προσοχή, γιατί οι πηγές δίνουν διαφορετικά έτη:

• Η Wikipedia, με παραπομπή στο MoMA, δίνει ως χρόνο σχεδιασμού το 1955–56.
• Το Dwell γράφει ότι το σχέδιο ολοκληρώθηκε για την Knoll το 1956 και η παραγωγή ξεκίνησε το 1957.
• Ένα δελτίο τύπου της Knoll τοποθετεί το επίσημο ντεμπούτο της σειράς Pedestal το 1958.
• Η σελίδα της Knoll για την πολυθρόνα Tulip γράφει 1957.

Μια δίκαιη σύνοψη είναι: σχεδιάστηκε το 1955–56 και κυκλοφόρησε το 1957–58. Ο Saarinen πέθανε το 1961, λίγα χρόνια αφότου η Tulip έγινε γνωστή.

Ένα υλικό που δεν υπήρχε ακόμη

Ο Saarinen ήθελε η καρέκλα να είναι φτιαγμένη από ένα ενιαίο υλικό, κέλυφος και βάση μαζί. Η τεχνολογία της εποχής δεν το επέτρεπε. Κανένα πλαστικό του 1956 δεν μπορούσε να σηκώσει το βάρος ενός ανθρώπου πάνω σε ένα λεπτό πόδι χωρίς να λυγίσει ή να σπάσει.

Η λύση ήταν ένας συμβιβασμός που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά:

• το κάθισμα είναι κέλυφος από χυτευμένο fiberglass (υαλονήματα σε ρητίνη)·
• η βάση είναι από βαρύ χυτό αλουμίνιο, βαμμένη λευκή, μαύρη ή platinum, με επικάλυψη που ταιριάζει οπτικά με το κέλυφος.

Από μακριά η καρέκλα μοιάζει φτιαγμένη από ένα κομμάτι. Από κοντά είναι δύο υλικά που προσποιούνται ότι είναι ένα. Είναι μια ενδιαφέρουσα αντίφαση για έναν σχεδιαστή που μιλούσε για ειλικρίνεια της μορφής. Δείχνει όμως και κάτι πιο ανθρώπινο: η ιδέα προηγήθηκε της τεχνολογίας, και ο Saarinen προτίμησε να υλοποιήσει την ιδέα παρά να περιμένει.

Λουλούδι, ποτήρι, κάλυκας

Το όνομα «Tulip», τουλίπα, δεν το έδωσε μια διαφημιστική εταιρεία από το πουθενά. Η μορφή το προκαλεί. Το κέλυφος ανοίγει σαν κάλυκας, ο στύλος λεπταίνει σαν μίσχος και η βάση απλώνεται στο πάτωμα σαν ρίζα που πατάει γερά. Κοιτάξτε την από το πλάι και θα δείτε ότι η βάση δεν είναι ένας απλός δίσκος. Είναι μια καμπύλη που συνεχίζει τη γραμμή του στύλου ως το πάτωμα.

Η σειρά Pedestal δεν είναι μόνο καρέκλα. Περιλαμβάνει πολυθρόνα, σκαμπό και τραπέζια σε διάφορα μεγέθη, στρογγυλά και οβάλ, με επιφάνειες από μάρμαρο, ξύλο ή laminate. Το τραπέζι Tulip είναι ίσως ακόμη πιο διαδεδομένο από την καρέκλα. Σε ένα μικρό ελληνικό σαλόνι-τραπεζαρία, ένα στρογγυλό τραπέζι με μία βάση κερδίζει κάτι πολύτιμο: τα γόνατα δεν χτυπούν σε πόδια και χωράει μία καρέκλα παραπάνω όταν έρχονται φίλοι.

Γιατί έχει σημασία για τον χώρο εργασίας

Η ιδέα του Saarinen έχει άμεση πρακτική αξία σε ένα γραφείο, ειδικά σε ένα μικρό.

Το οπτικό βάρος μετράει. Ένα δωμάτιο 12 τετραγωνικών με ένα γραφείο, δύο καρέκλες και ένα ράφι μοιάζει γεμάτο όχι εξαιτίας των επιφανειών αλλά των ποδιών. Όσο λιγότερες κάθετες γραμμές βλέπει το μάτι κάτω από το επίπεδο του τραπεζιού, τόσο πιο ήσυχος φαίνεται ο χώρος. Το είχε καταλάβει ο Saarinen όταν μιλούσε για «ανήσυχο» κόσμο.

Η μία βάση αφήνει χώρο για τα πόδια. Σε ένα τραπέζι συσκέψεων ή σε ένα γραφείο που μοιράζονται δύο άτομα, η κεντρική βάση δεν μπαίνει ανάμεσα στα γόνατα. Γι’ αυτό πολλά τραπέζια συσκέψεων σήμερα έχουν κεντρικές ή πλαϊνές βάσεις.

Ο καθαρισμός γίνεται πιο εύκολος. Λιγότερα πόδια σημαίνουν λιγότερες γωνίες για τη σκούπα. Είναι το πιο ταπεινό από τα πλεονεκτήματα, αλλά ό,τι έχει δουλέψει σε ένα γραφείο με χαλί το εκτιμά.

Μια σημείωση ειλικρίνειας: η Tulip δεν είναι καρέκλα εργασίας για οκτάωρο. Δεν ρυθμίζεται σε ύψος, δεν έχει ρυθμίσεις πλάτης και, στην έκδοση χωρίς περιστροφή, δεν γυρίζει. Ταιριάζει σε τραπεζαρία, σε αίθουσα συσκέψεων ή σε μια γωνιά για το πρωινό email με τον καφέ. Για πολλές ώρες μπροστά σε οθόνη θα χρειαστείτε κάτι άλλο. Γράφουμε γι’ αυτό στο κείμενο για το home office σε 10–20 m².

Το υπόλοιπο έργο

Η Tulip είναι μόνο ένα κομμάτι ενός έργου που περιλαμβάνει τον τερματικό σταθμό της TWA στο αεροδρόμιο JFK της Νέας Υόρκης και την Αψίδα Gateway στο Σεντ Λούις. Σε όλα υπάρχει η ίδια εμμονή: η μορφή να μοιάζει ότι γεννήθηκε ολόκληρη, χωρίς ενώσεις, σαν να χύθηκε σε ένα καλούπι. Η καρέκλα είναι ο πιο οικείος τρόπος να ζήσει κανείς αυτή την ιδέα μέσα στο σπίτι του.

Η Tulip παράγεται ακόμη από την Knoll και κυκλοφορεί στην Ελλάδα ως Knoll Saarinen Tulip Chair. Για ένα άλλο κάθισμα της ίδιας εταιρείας, που φτιάχτηκε από σύρμα και αέρα την ίδια δεκαετία, διαβάστε για τη Bertoia.