Η καρέκλα Barcelona: ένα κάθισμα για ένα περίπτερο

Το 1929 η Βαρκελώνη φιλοξένησε τη Διεθνή Έκθεση και η Γερμανία ήθελε ένα περίπτερο που να μη μοιάζει με τίποτα από όσα είχε δείξει ως τότε. Το ανέθεσε στον Ludwig Mies van der Rohe. Το αποτέλεσμα ήταν ένα χαμηλό κτίριο από τραβερτίνη, όνυχα, γυαλί και χρωμιωμένες κολόνες, χωρίς εκθέματα με τη συνηθισμένη έννοια. Το ίδιο το κτίριο ήταν το έκθεμα. Μέσα του, σχεδόν τα μόνα αντικείμενα ήταν δύο καθίσματα.

Αυτά τα δύο καθίσματα ξέρουμε σήμερα ως καρέκλα Barcelona. Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA) σημειώνει ότι για το περίπτερο φτιάχτηκαν μόνο δύο. Το περίπτερο αποσυναρμολογήθηκε το 1930, αφού έκλεισε η έκθεση. Η καρέκλα έμεινε.

Μια καρέκλα για υποδοχή

Η καρέκλα σχεδιάστηκε για μια τελετή. Στα εγκαίνια της έκθεσης αναμενόταν ο βασιλιάς Αλφόνσος ΙΓ΄ και η βασίλισσα Βικτωρία Ευγενία, και η Barcelona περιγράφεται συχνά ως το κάθισμα που προοριζόταν γι’ αυτούς. Εδώ η ιστορία γίνεται θολή. Η ίδια η Knoll, που την παράγει σήμερα, γράφει ότι το βασιλικό ζεύγος σύμφωνα με τις πληροφορίες δεν κάθισε ποτέ σε αυτές. Αγγελίες δημοπρασιών υποστηρίζουν το αντίθετο. Το ασφαλές είναι να πούμε ότι η καρέκλα προοριζόταν για τους βασιλείς, όχι ότι τη χρησιμοποίησαν.

Η πρόθεση εξηγεί τη μορφή. Η Barcelona είναι φαρδιά, χαμηλή, βαριά στην όψη και ελαφριά στη γραμμή. Δεν είναι καρέκλα για να γράψεις ένα γράμμα. Είναι κάθισμα για να κάτσεις με το σώμα ίσιο και να σε δουν. Το Χ που σχηματίζουν οι δύο λάμες στο πλάι συχνά παρομοιάζεται με τα πτυσσόμενα καθίσματα αξιωματούχων της αρχαιότητας. Είναι ένας συσχετισμός της κριτικής, όχι κάτι που ξέρουμε ότι έγραψε ο ίδιος ο Mies.

Η Lilly Reich, που λείπει από τις ετικέτες

Σε πολλές ετικέτες μουσείων και καταλόγων η Barcelona αποδίδεται μόνο στον Mies. Όλο και περισσότερες πηγές τη γράφουν πια ως έργο του Mies van der Rohe και της Lilly Reich.

Η Reich (1885–1947) ήταν σχεδιάστρια εσωτερικών χώρων και εκθέσεων και δούλευε στενά με τον Mies από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 μέχρι τη μετανάστευσή του στις ΗΠΑ το 1938. Στο αρχείο του MoMA εμφανίζεται ως συνδημιουργός των σχεδίων για το γερμανικό τμήμα της έκθεσης της Βαρκελώνης. Αργότερα, όταν ο Mies διηύθυνε το Bauhaus στο Ντεσάου, της ανέθεσε το εργαστήριο εσωτερικής διαμόρφωσης και το εργαστήριο υφαντικής. Το Bauhaus Kooperation τοποθετεί αυτή την ανάθεση τον Ιανουάριο του 1932. Μια άλλη σελίδα του ίδιου φορέα γράφει ότι διαδέχτηκε την Gunta Stölzl ήδη από το 1931.

Δεν ξέρουμε με ακρίβεια ποιο κομμάτι της καρέκλας οφείλεται σε ποιον. Ξέρουμε ότι η Reich ήταν μέσα στο έργο, στο πιο κρίσιμο σημείο του, και ότι για δεκαετίες έλειπε από τις ετικέτες.

Από τα μπουλόνια στο ενιαίο ατσάλι

Η Barcelona που βλέπουμε σήμερα δεν είναι ακριβώς αυτή του 1929. Ο αρχικός σκελετός ήταν φτιαγμένος από κομμάτια που ενώνονταν με βίδες. Τα μαξιλάρια ήταν ντυμένα με λευκό χοιρινό δέρμα, που αργότερα αντικαταστάθηκε από βοδινό. Το 1950 ο σκελετός ξανασχεδιάστηκε σε ανοξείδωτο χάλυβα, ως ενιαίο κομμάτι χωρίς ορατές ενώσεις. Αυτή η εκδοχή έγινε ο κανόνας.

Ο Mies παραχώρησε τα δικαιώματα παραγωγής στην αμερικανική Knoll. Για τη χρονιά οι πηγές διαφωνούν: κάποιες γράφουν 1947, άλλες 1953, η αγγλική Wikipedia 1964. Η πιο τεκμηριωμένη είναι το 1953. Το αντίτυπο της συλλογής του MoMA έχει περιγραφή «σχεδιασμένη το 1929, το συγκεκριμένο αντίτυπο το 1953», είναι κατασκευή της Knoll International και δωρεά του κατασκευαστή. Το MoMA σημειώνει επίσης ότι η καρέκλα παράγεται σχεδόν συνεχώς από το 1929, με ένα κενό δεκαέξι ετών.

Μια ακόμη λεπτομέρεια: το όνομα «Barcelona chair» η Knoll το υιοθέτησε επίσημα μόλις το 1987. Μέχρι τότε η καρέκλα κυκλοφορούσε με κωδικούς και περιγραφές.

Το περίπτερο που ξαναχτίστηκε

Επί πενήντα χρόνια το περίπτερο υπήρχε μόνο σε ασπρόμαυρες φωτογραφίες και σχέδια. Η φήμη του μεγάλωνε στα αμφιθέατρα των σχολών αρχιτεκτονικής, ενώ το ίδιο δεν υπήρχε πια. Το 1980 η πολεοδομία του Δήμου της Βαρκελώνης, με επικεφαλής τον Oriol Bohigas, ανέθεσε σε τρεις αρχιτέκτονες, τους Ignasi de Solà-Morales, Cristian Cirici και Fernando Ramos, να το ερευνήσουν και να το ανακατασκευάσουν. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1983 και το περίπτερο άνοιξε ξανά στην αρχική του θέση το 1986. Σήμερα το διαχειρίζεται το Ίδρυμα Mies van der Rohe. Μέσα, φυσικά, υπάρχουν καρέκλες Barcelona.

Αν βρεθείτε στη Βαρκελώνη, αξίζει η επίσκεψη για έναν λόγο που δεν φαίνεται στις φωτογραφίες. Η καρέκλα εκεί δεν είναι έπιπλο σε ένα δωμάτιο. Είναι μέρος μιας σύνθεσης από νερό, πέτρα και φως, και το χαμηλό της ύψος συνομιλεί με τα χαμηλά, οριζόντια επίπεδα του κτιρίου.

Γιατί τη βρίσκουμε σε τόσες εισόδους

Η Barcelona είναι ένα από τα λίγα έπιπλα που λειτουργούν ως σήμα. Ένας καναπές στην υποδοχή ενός γραφείου λέει «περιμένετε άνετα». Δύο Barcelona λένε κάτι άλλο: ότι ο χώρος έχει επιλέξει, ότι ξέρει την ιστορία του μοντερνισμού, ότι προτιμά το λίγο και ακριβές από το πολύ και εντυπωσιακό. Γι’ αυτό τη συναντά κανείς τόσο συχνά σε αναμονές γραφείων, σε lobby ξενοδοχείων και σε σαλόνια αρχιτεκτόνων. Σε αυτή τη χρήση η καρέκλα κάνει ακριβώς αυτό για το οποίο σχεδιάστηκε το 1929: υποδέχεται.

Αξίζει να είμαστε ειλικρινείς και για τα όριά της. Είναι χαμηλή και βαθιά, οπότε δεν σηκώνεσαι εύκολα, και για πολλούς ηλικιωμένους επισκέπτες αυτό μετράει. Είναι βαριά για να μετακινείται συχνά. Και δεν είναι καρέκλα εργασίας. Αν τη θέλετε για το σπίτι, ταιριάζει σε μια γωνιά ανάγνωσης με καλό φως, όχι μπροστά σε ένα γραφείο.

Πώς να την κοιτάξετε από κοντά

Αν σταθείτε μπροστά σε μια Barcelona, προσέξτε τρία πράγματα. Πρώτα τη συνέχεια της γραμμής: οι λάμες καμπυλώνουν χωρίς σπάσιμο, και το Χ φαίνεται σχεδόν σαν ένα ενιαίο σχέδιο με μολύβι. Μετά τα μαξιλάρια: είναι χωρισμένα σε ορθογώνια πάνελ με ραφές και κουμπιά, και αυτός ο κάνναβος δίνει στην καρέκλα τον αρχιτεκτονικό της ρυθμό. Τέλος τους ιμάντες κάτω από τα μαξιλάρια, που κρατούν το κάθισμα και δεν φαίνονται αν δεν σκύψετε.

Το Χ, ο κάνναβος και οι κρυφοί ιμάντες είναι όλη η γλώσσα του Mies σε ένα αντικείμενο: δομή που φαίνεται, επανάληψη ενός μέτρου και καμία διακόσμηση που δεν έχει λόγο να υπάρχει.

Στο τέλος του κειμένου θα βρείτε πού κυκλοφορεί σήμερα η καρέκλα στην Ελλάδα, στην έκδοση της Knoll. Για τη συνέχεια της ιστορίας, διαβάστε για το Bauhaus και το γραφείο, το σχολείο που διηύθυνε ο Mies λίγο μετά τη Βαρκελώνη.