Το Bauhaus και το γραφείο: πώς ένα σχολείο σχεδίασε τη δουλειά

Το Bauhaus δεν σχεδίασε γραφεία με την έννοια που δίνουμε σήμερα στη λέξη. Δεν έφτιαξε συστήματα πάνελ ούτε σειρές καθισμάτων για εταιρείες. Κι όμως, αν κοιτάξετε το γραφείο σας, το πιθανότερο είναι ότι κάτι σε αυτό κατάγεται από εκεί. Μπορεί να είναι η καρέκλα με τον σωληνωτό σκελετό, το φωτιστικό με τη σφαιρική γυάλινη κούπα ή απλώς η ιδέα ότι ένα τραπέζι εργασίας δεν χρειάζεται σκαλίσματα για να έχει αξία.

Τρεις πόλεις, δεκατέσσερα χρόνια

Η σχολή ιδρύθηκε το 1919 στη Βαϊμάρη από τον αρχιτέκτονα Walter Gropius. Το ιδρυτικό της μανιφέστο έβαζε έναν φιλόδοξο στόχο: «Ο απώτερος σκοπός όλων των εικαστικών τεχνών είναι το ολοκληρωμένο κτίριο!» Η αρχιτεκτονική θα ένωνε το εργαστήριο με την τέχνη και τον τεχνίτη με τον καλλιτέχνη.

Το 1925 το Bauhaus μετακόμισε στο Ντεσάου. Εκεί απέκτησε το διάσημο κτίριό του, που εγκαινιάστηκε στις 4 Δεκεμβρίου 1926. Το δημοτικό συμβούλιο του Ντεσάου ψήφισε το κλείσιμο της σχολής από τον Σεπτέμβριο του 1932. Τότε ο Mies van der Rohe, που τη διηύθυνε πια, τη μετέφερε σε ένα πρώην εργοστάσιο τηλεφώνων στο Στέγκλιτς του Βερολίνου. Εκεί έκλεισε οριστικά στις 20 Ιουλίου 1933, υπό την πίεση του νέου καθεστώτος.

Δεκατέσσερα χρόνια είναι λίγα για ένα σχολείο. Αρκούσαν για να αλλάξει ο τρόπος που σχεδιάζουμε σχεδόν τα πάντα.

Το γραφείο του διευθυντή ως μανιφέστο

Το 1923 το Bauhaus οργάνωσε μια μεγάλη έκθεση με τίτλο «Τέχνη και τεχνολογία: μια νέα ενότητα». Ένα από τα εκθέματα ήταν το γραφείο του ίδιου του Gropius στη Βαϊμάρη. Σχεδιάστηκε ως υποδειγματικός χώρος εργασίας, για να δείξει πώς συνεργάζονται τα εργαστήρια της σχολής: η επιπλοποιία, η υφαντική, το μεταλλουργείο.

Ο Herbert Bayer το αποτύπωσε σε ένα ισομετρικό σχέδιο που έγινε από τις πιο γνωστές εικόνες της σχολής. Σε αυτό, σύμφωνα με το Bauhaus Kooperation, όλα τα αντικείμενα σχετίζονται με το τετράγωνο. Το έπιπλο, το χαλί, το φωτιστικό και ο ίδιος ο χώρος υπακούουν σε έναν κοινό κάνναβο. Το γραφείο ανακατασκευάστηκε το 1999 και μπορεί κανείς να το δει σήμερα.

Αυτή ήταν ίσως η πρώτη φορά που ένας χώρος εργασίας σχεδιάστηκε ως σύνολο και όχι ως άθροισμα επίπλων. Είναι η ιδέα που κάθε σύγχρονος σχεδιαστής γραφείων θεωρεί αυτονόητη.

Ένας σωλήνας ποδηλάτου, μια καρέκλα

Το 1925, στα 23 του, ο Marcel Breuer έγινε υπεύθυνος του εργαστηρίου επίπλων του Bauhaus. Την ίδια περίοδο, το 1925–26, σχεδίασε μια πολυθρόνα από λυγισμένο ατσάλινο σωλήνα και τεντωμένο ύφασμα. Τότε λεγόταν απλώς B3. Αργότερα έγινε γνωστή ως «Wassily». Για το τι τον ενέπνευσε, οι πηγές διαφωνούν σε μια λεπτομέρεια: το Victoria and Albert Museum μιλά για τον σκελετό ενός ποδηλάτου, η Thonet για το τιμόνι του.

Ο ατσάλινος σωλήνας ήταν κάτι εντελώς καινούργιο στο σπίτι. Ήταν ελαφρύς, ανθεκτικός, εύκολος στον καθαρισμό και, κυρίως, βιομηχανικός. Δεν έκρυβε ότι φτιάχτηκε σε εργοστάσιο. Ο Breuer περιέγραφε το όνειρό του ως ένα κάθισμα πάνω σε μια «ελαστική στήλη αέρα».

Όταν το κτίριο του Ντεσάου άνοιξε το 1926, τα έπιπλα του Breuer από ατσάλινο σωλήνα επίπλωσαν το αμφιθέατρο, την καντίνα, το γραφείο του διευθυντή και τα ατελιέ. Το κτίριο ήταν στην ουσία ένα πρωτότυπο για το τι θα μπορούσε να είναι ένας χώρος δουλειάς και μάθησης.

Η πρόβολη καρέκλα: μια ιστορία με τρεις πρωταγωνιστές

Η καρέκλα χωρίς πίσω πόδια, που «κρέμεται» στον αέρα πάνω σε έναν συνεχή σωλήνα, έχει μια περίπλοκη ιστορία. Είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες καρέκλες γραφείου και αναμονής του 20ού αιώνα.

Είναι μια από τις πρώτες μεγάλες δικαστικές διαμάχες για την πατρότητα ενός σχεδίου. Εξηγεί επίσης γιατί η ίδια μορφή κυκλοφορεί με τόσα ονόματα.

Η Thonet, η εταιρεία που είχε γίνει διάσημη τον 19ο αιώνα με τις καρέκλες από λυγισμένο ξύλο, μπήκε δυναμικά στο νέο υλικό. Υπέγραψε με τον Breuer το 1928 και εξαγόρασε το 1929 τη Standard-Möbel, την εταιρεία που είχε ιδρύσει ο Breuer με τον Kálmán Lengyel το 1926. Το 1930 άνοιξε τμήμα ατσάλινων επίπλων στο Φράνκενμπεργκ. Τη δεκαετία του 1930 είχε γίνει ο μεγαλύτερος κατασκευαστής επίπλων από ατσάλινο σωλήνα στον κόσμο.

Η πρόβολη καρέκλα είναι ίσως το πιο «δημοκρατικό» προϊόν του Bauhaus. Τη συναντάμε σε αίθουσες αναμονής, σε αίθουσες συνεδριάσεων, σε κουζίνες και σε γραφεία κάθε δεκαετίας, συνήθως χωρίς να ξέρουμε από πού ήρθε.

Το φως πάνω στο γραφείο

Το επιτραπέζιο φωτιστικό με τη γυάλινη βάση, τον γυάλινο ή μεταλλικό στύλο και την ημισφαιρική κούπα από οπαλίνα είναι κι αυτό παιδί του Bauhaus. Το MoMA το αποδίδει από κοινού στον Wilhelm Wagenfeld και στον Carl Jakob Jucker, με χρονολογία 1923–24. Σημειώνει επίσης ότι η πρώτη εμπορική του προώθηση, το 1924, απέτυχε, γιατί τα φωτιστικά συναρμολογούνταν με το χέρι και κόστιζαν ακριβά. Ήταν ένα αντικείμενο που έμοιαζε βιομηχανικό χωρίς να είναι. Από το 1928 το παρήγαγε με άδεια η Schwintzer & Graff. Ποια εκδοχή προηγήθηκε, η γυάλινη ή η μεταλλική, είναι ακόμη θέμα συζήτησης ανάμεσα στα μουσεία.

Το κτίριο του Ντεσάου ως γραφείο

Το κτίριο του Ντεσάου αξίζει μια ματιά με τα μάτια κάποιου που σχεδιάζει χώρους εργασίας. Δεν το σχεδίασε η σχολή αλλά το ιδιωτικό γραφείο του Gropius, γιατί το Bauhaus δεν είχε τμήμα αρχιτεκτονικής πριν από το 1927.

Η πτέρυγα των εργαστηρίων είναι ένα τριώροφο γυάλινο κουτί με υαλοπέτασμα, μια πρόσοψη που αφήνει το φως να φτάνει ως τους πάγκους εργασίας. Μια διώροφη γέφυρα στεγάζει τη διοίκηση και συνδέει το κτίριο με τη βόρεια πτέρυγα, όπου στεγαζόταν η επαγγελματική σχολή. Η διοίκηση, δηλαδή τα γραφεία, βρίσκεται κυριολεκτικά ανάμεσα στους χώρους παραγωγής και στους χώρους μάθησης. Το 1996 το κτίριο ανακηρύχθηκε μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO.

Τι κρατάμε σήμερα

Σε ένα ελληνικό διαμέρισμα του 2026, το Bauhaus δεν χρειάζεται να είναι ύφος. Δεν χρειάζεστε μια Wassily για να το τιμήσετε. Χρειάζεται να κρατήσετε μερικές ιδέες του:

• Ο χώρος σχεδιάζεται ως σύνολο. Το γραφείο, η καρέκλα, το φως και το ράφι είναι ένα σύστημα, όπως στο ισομετρικό του Bayer.
• Το υλικό λέει την αλήθεια. Ο σωλήνας είναι σωλήνας και το ξύλο είναι ξύλο. Δεν χρειάζεται επένδυση που μιμείται κάτι άλλο.
• Το καλό αντικείμενο αναπαράγεται. Το Bauhaus ήθελε τα σχέδιά του σε βιομηχανική παραγωγή, για πολλούς ανθρώπους. Η αποτυχία του φωτιστικού του 1924 δείχνει πόσο δύσκολο ήταν αυτό.

Το επόμενο κεφάλαιο της ιστορίας γράφτηκε στις ΗΠΑ, όπου κατέφυγαν πολλοί δάσκαλοι του Bauhaus. Εκεί η Knoll και η Herman Miller έκαναν τις ιδέες τους προϊόντα. Διαβάστε για την καρέκλα Barcelona, που ο Mies σχεδίασε λίγο πριν αναλάβει τη σχολή, και για το Action Office, όπου το γραφείο έγινε σύστημα.