Το καφέ ως γραφείο: από το καφενείο στον φραπέ και στο λάπτοπ

Σε ένα ελληνικό χωριό του περασμένου αιώνα, αν ήθελες να μάθεις τα νέα, να βρεις μεροκάματο ή να κλείσεις μια πώληση, πήγαινες στο καφενείο. Εκεί ήταν το πρώτο τηλέφωνο, αργότερα το πρώτο ραδιόφωνο και η πρώτη τηλεόραση. Εκεί έρχονταν οι υποψήφιοι πριν από τις εκλογές. Σήμερα στο ίδιο τραπεζάκι κάθεται κάποιος με λάπτοπ και ακουστικά. Η χρήση φαίνεται καινούργια. Η ιδέα ότι το καφέ είναι ένα δημόσιο γραφείο είναι πολύ παλιά.

Πώς έγινε το καφενείο τόπος δουλειάς;

Το ελληνικό καφενείο ήταν από νωρίς κάτι παραπάνω από χώρος για καφέ. Το 1860 η Αθήνα είχε ήδη πάνω από εκατό καφενεία. Πολύ γρήγορα χωρίστηκαν σε δύο κόσμους: τα λαϊκά, για τους καθημερινούς ανθρώπους, και τα «δυτικού τύπου», όπου σύχναζαν επιστήμονες, λογοτέχνες και επιχειρηματίες.

Στην «Ωραία Ελλάς», στη γωνία Ερμού και Αιόλου, υπήρχαν ευρωπαϊκές εφημερίδες και, κατά τη LiFO, οι εκπρόσωποι των κομμάτων παρακολουθούσαν εκεί τις εκλογικές τάσεις. Έκλεισε το 1879. Το καφενείο του Ζαχαράτου, που άνοιξε το 1888, το περιέγραφαν συγγραφείς της εποχής σαν μια δεύτερη βουλή. Σε αυτούς τους χώρους η δουλειά δεν γινόταν σε γραφεία με την έννοια που ξέρουμε. Γινόταν σε συζητήσεις, σε συστάσεις, σε συμφωνίες με μια χειραψία.

Στην επαρχία η λειτουργία ήταν ακόμη πιο πρακτική. Ο Γιώργος Πίττας, που κατέγραψε καφενεία σε όλη τη χώρα για το βιβλίο του «Τα Καφενεία της Ελλάδας» (2013), περιγράφει στη LiFO πώς ως τα τέλη της δεκαετίας του 1980 το καφενείο ήταν το σημείο όπου κυκλοφορούσε κάθε είδηση του χωριού: ποιος είναι άρρωστος, ποιος ζητά εργάτες, ποιος πουλάει τι. Ήταν όμως, όπως σημειώνει ο ίδιος, και ένας σχεδόν αποκλειστικά ανδρικός χώρος. Αυτό είναι ένα όριο της νοσταλγίας που αξίζει να θυμόμαστε.

Ποια είναι η ιστορία του φραπέ;

Κάθε κουλτούρα εργασίας έχει το ποτό της. Για την ελληνική καφετέρια του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, ήταν ο φραπές.

Η ιστορία που λέει η ίδια η Nescafé είναι γνωστή. Το 1957, στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, ο Δημήτρης Βακόνδιος, υπάλληλος της αντιπροσωπείας της Nescafé, ήθελε καφέ στο διάλειμμα και δεν είχε ζεστό νερό. Έριξε στιγμιαίο καφέ με κρύο νερό σε ένα σέικερ και το χτύπησε. Βγήκε αφρός. Η δυνατή, κρύα εκδοχή του στιγμιαίου καφέ είχε μόλις γεννηθεί.

Η ιστορία είναι όμορφη και μάλλον απλουστευμένη. Η Athens Voice σημειώνει ότι τα ονόματα που επανέρχονται συχνότερα είναι του Βακόνδιου και ενός δεύτερου υπαλλήλου της Nestlé, του Γιάννη Πετρόπουλου, και ότι «πολλά λέγονται και γράφονται». Ελληνικά δημοσιεύματα που συνοψίζει η Wikipedia αναφέρουν επίσης ότι διαφημίσεις της Nestlé πριν από την Έκθεση μάλλον προωθούσαν ήδη έναν «Nescafé frappé». Το ασφαλές είναι να πούμε ότι ο φραπές συνδέθηκε με τη ΔΕΘ του 1957 και ότι η Nescafé υιοθετεί αυτή την αφήγηση. Κατά την Athens Voice, έφτασε στην Αθήνα το 1965, σε ένα καφενείο στο Παγκράτι.

Και ο freddo espresso;

Τη δεκαετία του 1990 ο φραπές απέκτησε έναν ανταγωνιστή. Ο freddo espresso είναι εσπρέσο χτυπημένος με πάγο και σερβιρισμένος σε φρέσκο πάγο. Η Wikipedia, με βάση δημοσίευμα του 2018, γράφει ότι πρωτοφτιάχτηκε στην Αθήνα το 1991. Το Βήμα αναφέρει ως πιο διαδεδομένη εκδοχή ότι τον έφτιαξε ο ιδρυτής μιας εταιρείας διανομής καφέ, για να ανεβάσει τις πωλήσεις εσπρέσο το καλοκαίρι. Καμία από τις δύο εκδοχές δεν είναι επιβεβαιωμένη. Το βέβαιο είναι ότι σήμερα κυριαρχεί: ένας επικεφαλής αλυσίδας καφέ εκτιμά στο ίδιο άρθρο ότι ο freddo espresso και ο freddo cappuccino μαζί είναι το 70–80% των κρύων καφέδων που πίνονται στην Ελλάδα. Είναι εκτίμηση από τον κλάδο, όχι μέτρηση.

Γιατί δουλεύουμε καλά σε ένα καφέ;

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Ray Oldenburg έδωσε το 1989 στο βιβλίο του «The Great Good Place» ένα όνομα σε αυτό που το καφενείο έκανε από πάντα. Το ονόμασε «τρίτο τόπο»: έναν δημόσιο χώρο έξω από το σπίτι (τον πρώτο) και τη δουλειά (τον δεύτερο), ουδέτερο έδαφος όπου οι άνθρωποι μαζεύονται ελεύθερα, η κουβέντα είναι η κύρια δραστηριότητα και οι θαμώνες νιώθουν ότι ανήκουν.

Το λάπτοπ άλλαξε λίγο αυτόν τον ορισμό. Πολλοί πηγαίνουν σήμερα στο καφέ για να μη μιλήσουν, αλλά για να είναι ανάμεσα σε ανθρώπους. Υπάρχει και ένα πειραματικό εύρημα που το στηρίζει. Οι Ravi Mehta, Rui Zhu και Amar Cheema δημοσίευσαν το 2012 στο Journal of Consumer Research πέντε πειράματα όπου ένας μέτριος θόρυβος περιβάλλοντος, γύρω στα 70 ντεσιμπέλ, βελτίωσε την απόδοση σε δημιουργικές εργασίες σε σύγκριση με τα 50 ντεσιμπέλ. Ο δυνατός θόρυβος, στα 85, τη χειροτέρευσε. Είναι εργαστηριακά δεδομένα και αφορούν δημιουργικές εργασίες, όχι τη διόρθωση ενός ισολογισμού. Εξηγούν όμως γιατί ένα ζωντανό καφέ βοηθά κάποιον να γράψει και ενοχλεί κάποιον άλλον που πρέπει να μετρήσει.

Πού μπαίνει το coworking;

Οι χώροι coworking είναι το νεότερο στρώμα της ίδιας ιστορίας. Κρατούν από το καφέ την αίσθηση της κοινότητας και προσθέτουν ό,τι λείπει: σταθερή θέση, καλή καρέκλα, αίθουσες για κλήσεις, ένα γραφείο που δεν χρειάζεται να αδειάσει όταν τελειώσει ο καφές. Για όσους δουλεύουν χωρίς μόνιμο γραφείο, όπως οι ψηφιακοί νομάδες στα ελληνικά νησιά, τα δύο συχνά συμπληρώνουν το ένα το άλλο: το πρωί στο coworking, το απόγευμα στο καφέ.

Και εδώ, κατά τη δική μας ανάγνωση, φαίνεται μια ελληνική ιδιαιτερότητα. Ο κρύος καφές με καλαμάκι πίνεται αργά, και η Athens Voice τον περιγράφει ως ποτό που κάνει τις μεγάλες κουβέντες πιο εύκολες. Μια κουλτούρα του αργού καφέ ταιριάζει, άθελά της, με τη δουλειά με λάπτοπ.

Τι κρατάμε από το καφενείο;

Η δική μας ανάγνωση είναι ότι το καφενείο δεν μας κληροδότησε έναν τρόπο να δουλεύουμε. Μας κληροδότησε μια ιδέα: ότι η δουλειά είναι και κοινωνική πράξη. Ότι οι συμφωνίες γίνονται πιο εύκολα πάνω από ένα τραπέζι, και ότι η μοναξιά του γραφείου στο σπίτι θέλει κάπου-κάπου ένα αντίβαρο. Γι’ αυτό, όσοι δουλεύουν από το σπίτι, όπως γράφουμε για το γραφείο στο σαλόνι και για το τραπέζι της κουζίνας, συχνά καταλήγουν να χρειάζονται και τα δύο: ένα ήσυχο σημείο μέσα και ένα ζωντανό έξω.