Action Office: πώς ένα όνειρο ελευθερίας έγινε cubicle

Στη μέση του 20ού αιώνα, το τυπικό αμερικάνικο γραφείο έμοιαζε με αίθουσα εξετάσεων. Σειρές από ίδια γραφεία, το ένα πίσω από το άλλο, με τον προϊστάμενο σε γυάλινο κουβούκλιο στο βάθος. Η δουλειά ήταν χαρτί που κινούνταν από το ένα γραφείο στο άλλο, και ο χώρος σχεδιαζόταν σαν γραμμή παραγωγής.

Ο Robert Propst το έβλεπε αλλιώς. Κατά τον ίδιο, το γραφείο της εποχής ήταν μια «έρημος» που ρουφάει τη ζωντάνια και μπλοκάρει το ταλέντο. Η απάντησή του, το Action Office, είναι από τις πιο επιδραστικές ιδέες στην ιστορία του χώρου εργασίας. Είναι επίσης από τις πιο παρεξηγημένες.

Ένας εφευρέτης, όχι σχεδιαστής επίπλων

Ο Propst (1921–2000) καταγόταν από το Κολοράντο και δεν είχε τίποτα από το προφίλ του σχεδιαστή επίπλων. Ήταν γραφίστας, δάσκαλος, γλύπτης και κυρίως εφευρέτης: στο όνομά του κατοχυρώθηκαν πάνω από 120 διπλώματα ευρεσιτεχνίας. Άρχισε να συνεργάζεται με την Herman Miller το 1958. Το 1960 έγινε πρόεδρος του νέου ερευνητικού της βραχίονα, της Herman Miller Research Corporation, με αποστολή να βρει προβλήματα έξω από τα έπιπλα και να τα λύσει.

Το πρόβλημα που διάλεξε ήταν το ίδιο το γραφείο. Μελέτησε πώς δουλεύουν πραγματικά οι άνθρωποι σε ένα γραφείο και κατέληξε σε μερικές απλές διαπιστώσεις, που διατρέχουν το βιβλίο του του 1968. Οι άνθρωποι δουλεύουν καλύτερα όταν μπορούν να αλλάζουν στάση, άλλοτε καθιστοί και άλλοτε όρθιοι. Θέλουν να βλέπουν τη δουλειά τους μπροστά τους και όχι θαμμένη σε συρτάρια. Και χρειάζονται λίγη ιδιωτικότητα χωρίς να κλείνονται σε κελί.

Πρώτη προσπάθεια: Action Office I

Η πρώτη απάντηση ήρθε το 1964. Το χρονολόγιο της Herman Miller γράφει ότι εκείνη τη χρονιά ο Propst και ο George Nelson έφτιαξαν τα πρώτα πρωτότυπα αυτόνομων μονάδων εργασίας. Άλλες σελίδες της εταιρείας λένε ότι το Action Office I κυκλοφόρησε στην αγορά την ίδια χρονιά. Τις ιδέες τις έδωσε ο Propst, τα έπιπλα τα σχεδίασε ο Nelson.

Ήταν κομμάτια υψηλής ποιότητας: ψηλά γραφεία για όρθια δουλειά, επιφάνειες με ράφια για να απλώνεται η δουλειά, έπιπλα που μετακινούνταν. Οι περισσότερες ιστορίες του συστήματος συμφωνούν ότι ήταν ακριβά και δεν έγιναν η εμπορική επιτυχία που ήλπιζε η εταιρεία. Ο Propst κατάλαβε ότι δεν χρειαζόταν καλύτερα έπιπλα. Χρειαζόταν ένα σύστημα.

Το σύστημα: Action Office II, 1968

Το 1968 η Herman Miller παρουσίασε το Action Office II. Η ίδια το περιγράφει ως το πρώτο σύστημα ανοιχτού χώρου στον κόσμο, φτιαγμένο από αρθρωτά πάνελ και εξαρτήματα που κρεμιούνται πάνω τους. Πολλά από τα εξαρτήματα τα σχεδίασε μαζί με τον Propst ο Jack Kelley. Την ίδια χρονιά ο Propst εξέδωσε ένα μικρό βιβλίο με τίτλο-πρόγραμμα: The Office: A Facility Based on Change, «Το γραφείο: μια εγκατάσταση βασισμένη στην αλλαγή».

Η ιδέα ήταν πραγματικά ριζοσπαστική. Αντί για γραφεία, πάνελ. Αντί για σταθερή διάταξη, εξαρτήματα που κρεμάς όπου θέλεις: επιφάνειες εργασίας, ράφια, ντουλάπια. Αντί για σειρές, ελεύθερες, ανοιχτές διατάξεις που αλλάζουν όταν αλλάζει η ομάδα. Το γραφείο θα ήταν ζωντανό, όχι παγωμένο.

Το Action Office εμφανίστηκε ακόμη και στο 2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος του Kubrick, την ίδια χρονιά. Αυτό λέει πολλά για το πώς έβλεπαν τότε το μέλλον της δουλειάς. Το 1978 η σειρά μετονομάστηκε απλώς «Action Office».

Πώς η ελευθερία έγινε κουτί

Εδώ η ιστορία στρίβει. Το σύστημα του Propst ήταν ευέλικτο, και ευέλικτο σημαίνει ότι μπορεί να στηθεί με οποιονδήποτε τρόπο. Ακόμη και με τον τρόπο που ο ίδιος ήθελε να αποφύγει.

Οι εταιρείες που αγόραζαν Action Office είδαν κάτι που ο Propst δεν είχε υπολογίσει: ένα φθηνό, γρήγορο τρόπο να βάλουν περισσότερους ανθρώπους στα ίδια τετραγωνικά. Τα πάνελ σε τετράγωνη διάταξη ήταν απλούστερα στον σχεδιασμό από τις ανοιχτές διατάξεις και χωρούσαν περισσότερες θέσεις ανά όροφο. Επιπλέον, τα πάνελ μπορούσαν να αποσβεστούν λογιστικά ως εξοπλισμός, πιο γρήγορα από τους μόνιμους τοίχους ενός κτιρίου. Αυτό το επιχείρημα αναφέρεται συχνά στις ιστορίες του cubicle, αλλά ισχύει για το αμερικανικό φορολογικό σύστημα της εποχής και δεν το έχουμε επαληθεύσει σε πρωτογενή πηγή.

Μέσα σε μία δεκαετία, το Action Office και οι μιμήσεις του έγιναν το cubicle: το κουτάκι με τα γκρίζα υφασμάτινα τοιχώματα, το φως φθορισμού από πάνω και τη θέα στο πάνελ του διπλανού. Η αγορά ήταν τεράστια. Ο αριθμός που κυκλοφορεί πιο συχνά, πάνω από 5 δισεκατομμύρια δολάρια σε πωλήσεις Action Office, δίνεται από τις πηγές με διαφορετική ημερομηνία αναφοράς. Γι’ αυτό τον αναφέρουμε μόνο ως τάξη μεγέθους. Μια εκτίμηση των New York Times το 1997, όπως την παραθέτει το History.com, μιλούσε για περισσότερους από 40 εκατομμύρια Αμερικανούς που δούλευαν σε cubicles.

«Μονολιθική παράνοια»

Ο Propst έζησε αρκετά για να δει τι έγινε η ιδέα του, και δεν του άρεσε. Το 1997, σε συνέντευξη στους New York Times, είπε ότι το «cubicle-ισμα» των ανθρώπων στις σύγχρονες εταιρείες είναι μια «monolithic insanity», μια μονολιθική παράνοια. Είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου ένας σχεδιαστής αποκηρύσσει δημόσια αυτό που έγινε το πιο διαδεδομένο προϊόν του.

Το δίδαγμα δεν είναι ότι το Action Office ήταν κακό σχέδιο. Είναι ότι ένα σύστημα κουβαλά τις αξίες εκείνου που το στήνει, όχι εκείνου που το σχεδίασε. Το ίδιο πάνελ μπορεί να φτιάξει μια φωτεινή, ανοιχτή γειτονιά εργασίας ή έναν λαβύρινθο από κελιά. Η διαφορά βρίσκεται στο σχέδιο του χώρου και στις αποφάσεις όσων τον διαχειρίζονται.

Τι σημαίνει αυτό σήμερα

Σχεδόν εξήντα χρόνια μετά το Action Office II, η συζήτηση για τον χώρο εργασίας κάνει κύκλους. Το ανοιχτό γραφείο κατηγορήθηκε για θόρυβο και έλλειψη συγκέντρωσης. Η πανδημία έστειλε πολλούς να δουλεύουν από το σπίτι. Η επιστροφή φέρνει πίσω ερωτήματα που ο Propst είχε θέσει το 1968: πώς αλλάζεις στάση μέσα στη μέρα, πού απλώνεις τη δουλειά σου, πώς κλείνεσαι για μια ώρα χωρίς να κλειστείς για πάντα.

Στην Ελλάδα, όπου πολλά γραφεία στεγάζονται σε διαμερίσματα πολυκατοικιών και όχι σε μεγάλους ανοιχτούς ορόφους, το cubicle αμερικανικού τύπου δεν είναι η εικόνα που έχουμε συνήθως στο μυαλό μας. Το ερώτημα όμως ισχύει και εδώ. Αν σχεδιάζετε τον χώρο μιας ομάδας, ένα σχεδιαστικό γραφείο όπως η Studio Office Greece μπορεί να σας δείξει πώς στήνεται σήμερα ένα σύστημα θέσεων εργασίας ώστε να μένει ανοιχτό. Αν δουλεύετε από το σπίτι, οι ίδιες ιδέες χωρούν και σε ένα δωμάτιο: διαβάστε το κείμενό μας για το home office σε 10–20 m².

Και για την καρέκλα που η ίδια εταιρεία έβγαλε το 1994, όταν το cubicle βρισκόταν στο απόγειό του, διαβάστε για την Aeron.