Η ιστορία του γραφείου: από το αναλόγιο του γραφέα στο γραφείο που ανεβαίνει

Στα ελληνικά λέμε «γραφείο» και για το έπιπλο και για το δωμάτιο, ακόμη και για ολόκληρη την επιχείρηση. Το ίδιο κάνουν τα γαλλικά με το bureau. Η σύμπτωση λέει κάτι αληθινό: για αιώνες, η επιφάνεια πάνω στην οποία γράφεις ήταν το πιο σταθερό σημείο της δουλειάς. Γύρω της χτίστηκαν δωμάτια, συνήθειες και ιεραρχίες. Αυτή είναι μια σύντομη ιστορία του επίπλου, όχι του χώρου, και κάθε της σταθμός ξεκινά από την ίδια ερώτηση: πόσο χαρτί έχεις και πού το κρύβεις όταν φεύγεις;

Γιατί τα πρώτα γραφεία ήταν κεκλιμένα;

Η εικόνα του μεσαιωνικού σκριπτορίου, με δεκάδες μοναχούς σε σειρές, είναι μάλλον πιο ρομαντική από την πραγματικότητα. Η ιστορικός Sara Charles, σε κείμενο του Institute of Historical Research, σημειώνει ότι σώζονται ελάχιστα τεκμήρια για τέτοιους χώρους, είτε αρχιτεκτονικά είτε σε χειρόγραφα.

Ένα από τα σπάνια τεκμήρια είναι το σχέδιο του μοναστηριού του Αγίου Γάλλου, γύρω στο 820–830. Τοποθετεί το σκριπτόριο κάτω από τη βιβλιοθήκη, με ένα μεγάλο κεντρικό τραπέζι και επτά θέσεις σε κάθε πλευρά, κολλημένες στα παράθυρα. Το φως ήταν το πρώτο κριτήριο του πρώτου «γραφείου».

Το δεύτερο ήταν η κλίση. Οι γραφείς έγραφαν συνήθως σε κεκλιμένη επιφάνεια, γιατί το μελάνι δεν κυλά καλά από το φτερό πάνω σε οριζόντιο τραπέζι. Οι μικρογράφοι, αντίθετα, χρειάζονταν οριζόντια επιφάνεια για να απλώσουν την κόλλα κάτω από το χρυσό φύλλο, που ήθελε ώρες για να στεγνώσει. Από την αρχή, λοιπόν, δεν υπήρχε ένα γραφείο αλλά δύο: ένα για να γράφεις και ένα για να απλώνεις.

Secrétaire και bureau: πότε το γραφείο απέκτησε κλειδαριά;

Στη Γαλλία του 18ου αιώνα το γραφείο έγινε έπιπλο πολυτελείας και, κυρίως, έπιπλο μυστικών. Δύο μορφές αξίζει να ξέρει κανείς.

Το secrétaire είναι ένα όρθιο έπιπλο με καπάκι που πέφτει μπροστά και γίνεται επιφάνεια γραφής. Όταν κλείνει, η δουλειά εξαφανίζεται πίσω από ένα επίπεδο πάνελ. Το Metropolitan Museum της Νέας Υόρκης έχει ένα από τα πιο λαμπρά δείγματα: το secrétaire που έφτιαξε ο Jean-Henri Riesener το 1783 για το ιδιαίτερο γραφείο της Μαρίας Αντουανέτας στις Βερσαλλίες. Πίσω από το καπάκι, σύμφωνα με το μουσείο, υπάρχουν κρυφά συρτάρια κάτω από τον πάτο του κεντρικού χώρου και ένα χρηματοκιβώτιο που κλειδώνει ξεχωριστά.

Το bureau με κύλινδρο λύνει ένα άλλο πρόβλημα. Σε ένα πτυσσόμενο καπάκι πρέπει να μαζέψεις τα χαρτιά πριν κλείσεις. Ένα κυρτό κάλυμμα που γλιστρά από πάνω τους τα αφήνει όπως είναι. Το πιο διάσημο παράδειγμα είναι το Bureau du Roi, το γραφείο του Λουδοβίκου ΙΕ΄. Σύμφωνα με τη Wallace Collection του Λονδίνου, το ξεκίνησε το 1760 ο Jean-François Oeben, επίσημος επιπλοποιός του βασιλιά, και μετά τον θάνατό του το 1763 το ολοκλήρωσε και το παρέδωσε το 1769 ο Riesener, που είχε παντρευτεί τη χήρα του και είχε αναλάβει το εργαστήριο. Το γραφείο βρίσκεται σήμερα ξανά στις Βερσαλλίες.

Η δική μας ανάγνωση: εδώ γεννιέται η ιδέα ότι η δουλειά είναι κάτι που κλείνεις. Το γραφείο δεν είναι πια μόνο επιφάνεια. Είναι ντουλάπι, αρχείο και χρηματοκιβώτιο μαζί.

Τι ήταν το γραφείο Wooton;

Έναν αιώνα αργότερα, στην Αμερική, το πρόβλημα δεν ήταν τα μυστικά αλλά ο όγκος. Οι μικρές επιχειρήσεις έστελναν και έπαιρναν όλο και περισσότερα γράμματα, και κάπου έπρεπε να μπουν.

Στις 6 Οκτωβρίου 1874 ο William S. Wooton, επιπλοποιός και ιεροκήρυκας των Κουακέρων στην Ινδιανάπολη, πήρε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το «Wooton's Patent Cabinet Office Secretary». Σύμφωνα με την Encyclopedia of Indianapolis, κλειστό έμοιαζε με περίτεχνο βικτοριανό ντουλάπι. Ανοιχτό, αποκάλυπτε περίπου εκατό ξεχωριστές θυρίδες και μια επιφάνεια γραφής. Βραβεύτηκε στην Έκθεση της Εκατονταετηρίδας στη Φιλαδέλφεια το 1876 και, κατά την ίδια πηγή, ανάμεσα στους κατόχους του ήταν ο John D. Rockefeller, ο Joseph Pulitzer και ο Ulysses S. Grant.

Για το πόσο κράτησε η παραγωγή, οι πηγές διαφωνούν. Το Early Office Museum καταγράφει διαφημίσεις του αρχικού μοντέλου από το 1874 ως το 1884 και γράφει ότι η εταιρεία έκλεισε το 1884. Η αγγλική Wikipedia δίνει 1874–1890. Συμφωνούν ότι οι πωλήσεις έπεφταν ήδη στη δεκαετία του 1880. Ο Wooton είχε φτιάξει έπιπλο για την επιχείρηση ενός ανθρώπου, και ο όγκος χαρτιού μεγάλωνε.

Πώς κυριάρχησε το γραφείο με ρολό;

Το γραφείο με ρολό (roll-top) είναι αυτό που φαντάζεται κανείς όταν λέει «vintage γραφείο»: ξύλινη επιφάνεια, θυρίδες από πάνω και ένα κάλυμμα από λεπτές οριζόντιες λωρίδες που κατεβαίνει σαν ρολό. Είναι ο φτηνός, βιομηχανικός απόγονος του γαλλικού κυλίνδρου.

Η χρονολόγησή του είναι θολή. Πολλές πηγές γράφουν ότι ο Abner Cutler από το Μπάφαλο το κατοχύρωσε το 1850. Το Early Office Museum, που έχει κάνει την πιο συστηματική δουλειά πάνω σε διαφημίσεις και διπλώματα, βρήκε ως παλαιότερο αληθινό δίπλωμα roll-top ένα του ίδιου Cutler, που κατατέθηκε το 1880 και εγκρίθηκε το 1881. Την πρώτη διαφήμιση με τον όρο τη βρήκε το 1884. Εμείς ακολουθούμε τα τεκμήρια του μουσείου.

Το 1914 ένας συγγραφέας εγχειριδίων γραφείου, ο J. William Schulze, έγραφε ότι το γραφείο με ρολό «εξαφανίζεται γρήγορα από τα καλά οργανωμένα γραφεία», εν μέρει επειδή στις θυρίδες του τα χαρτιά ξεχνιούνταν. Το μουσείο σημειώνει ότι η φράση είναι μάλλον συνταγή παρά περιγραφή: διαφημίσεις για γραφεία με ρολό κυκλοφορούσαν ως το 1917. Η δική μας ανάγνωση είναι ότι η κατεύθυνση όμως είχε αλλάξει. Το γραφείο που κρύβει έδινε τη θέση του στο γραφείο που δείχνει.

Πότε το γραφείο έγινε από ατσάλι;

Το πρώτο μεγάλο κεφάλαιο του μεταλλικού γραφείου το γράφει ένας αρχιτέκτονας. Για το κτίριο διοίκησης της Larkin, μιας εταιρείας σαπουνιών με ταχυδρομικές πωλήσεις στο Μπάφαλο, ο Frank Lloyd Wright σχεδίασε και τα έπιπλα. Το Victoria and Albert Museum εξηγεί ότι ο πελάτης ζήτησε πυρασφαλές κτίριο και αυτό οδήγησε τον Wright στο μέταλλο, σε μια εποχή που τα μεταλλικά έπιπλα περιορίζονταν σχεδόν σε ντουλάπια και αρχειοθήκες. Τα έπιπλα κατασκευάστηκαν πιθανότατα από τη Van Dorn Iron Works του Κλίβελαντ. Για το κτίριο οι χρονολογίες ποικίλλουν: το Ίδρυμα Frank Lloyd Wright γράφει «χτίστηκε το 1903», άλλες πηγές δίνουν 1904–1906. Κατεδαφίστηκε το 1950.

Λίγο αργότερα το ατσάλι έγινε βιομηχανία. Η Metal Office Furniture Company ιδρύθηκε το 1912 στο Γκραντ Ράπιντς του Μίσιγκαν, με πρώτο προϊόν ένα πυρασφαλές καλάθι αχρήστων, το Victor. Από το 1915, σύμφωνα με την ιστορία της εταιρείας όπως την καταγράφει η Wikipedia, έφτιαχνε και ατσάλινα γραφεία. Το 1954 μετονομάστηκε σε Steelcase.

Η πιο όμορφη στιγμή αυτής της συνάντησης είναι η Johnson Wax στο Ρασίν του Ουισκόνσιν. Το V&A έχει στη συλλογή του ένα από τα γραφεία που σχεδίασε ο Wright για το κτίριο διοίκησης, με χρονολογία 1936–1939, κατασκευή της Metal Office Furniture Company: βαμμένος σωληνωτός και φύλλο χάλυβα, επιφάνειες από καρυδιά, καμπύλες άκρες και καλάθι αχρήστων που κρεμιέται πάνω του. Το High Museum της Ατλάντα προσθέτει ότι τα συρτάρια ανοίγουν περιστρεφόμενα αντί να γλιστρούν, και ότι η αρχική καρέκλα είχε τρία πόδια, ανατρεπόταν εύκολα και ξανασχεδιάστηκε με τέσσερα.

Από εκεί και πέρα, για μισό αιώνα, το γραφείο των μεγάλων γραφείων είναι μεταλλικό, γκρίζο ή χακί, βαρύ, με συρτάρια που κλείνουν με έναν μεταλλικό ήχο.

Από το Action Office στο γραφείο που ανεβαίνει

Στη δεκαετία του 1960 η ερώτηση άλλαξε από «πού βάζω τα χαρτιά» σε «πώς κινείται ο άνθρωπος». Ο Robert Propst και η Herman Miller, όπως γράψαμε στην ιστορία του Action Office και του cubicle, ξεκίνησαν το 1964 με ψηλές επιφάνειες για όρθια δουλειά και κατέληξαν το 1968 σε ένα σύστημα πάνελ. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος πρέπει να αλλάζει στάση μέσα στη μέρα ήταν εκεί από τότε.

Σήμερα επιστρέφει ως γραφείο με ρυθμιζόμενο ύψος, συχνά ηλεκτρικό. Αξίζει να είμαστε ακριβείς για το τι ξέρουμε. Μια ανασκόπηση του Cochrane το 2016 βρήκε ότι όσοι είχαν τέτοιο γραφείο κάθονταν στη δουλειά από μισή ώρα έως δύο ώρες λιγότερο την ημέρα, αλλά χαρακτήρισε την ποιότητα των στοιχείων χαμηλή και τις επιπτώσεις στην υγεία αναπόδεικτες. Είναι ένα καλό εργαλείο για να αλλάζετε στάση. Δεν είναι θεραπεία.

Στο σπίτι, η ιστορία κάνει έναν κύκλο. Τα περισσότερα ελληνικά home office δεν έχουν χώρο για secrétaire ούτε για μεταλλικό γραφείο υπηρεσίας. Έχουν μια γωνιά, ένα παράθυρο και ένα απλό ξύλινο τραπέζι, όπως το CPH 90 της HAY των αδελφών Bouroullec. Αν θέλετε να εναλλάσσετε καθιστή και όρθια στάση, υπάρχει και η λύση του γραφείου με ρυθμιζόμενο ύψος. Για το πώς στήνεται μια τέτοια γωνιά, δείτε το home office σε 10–20 m² και το γραφείο στο σαλόνι.

Αν κάτι μένει από αυτή τη διαδρομή, είναι ότι το γραφείο ποτέ δεν ήταν ουδέτερο. Το κεκλιμένο αναλόγιο υπηρετούσε το μελάνι, το secrétaire το μυστικό, το Wooton τον μικρό επιχειρηματία, το ατσάλι την πυρασφάλεια και τον έλεγχο. Το ερώτημα για το δικό σας γραφείο δεν είναι ποιο στιλ σας αρέσει. Είναι τι θέλετε να υπηρετεί. Για τα αντικείμενα που μπαίνουν πάνω του, συνεχίστε στα αντικείμενα του γραφείου, και για το ευρύτερο πλαίσιο, στο Bauhaus και το γραφείο και στο χρονολόγιο του design.