Κλισμός: η αρχαία ελληνική καρέκλα, ο Robsjohn-Gibbings και οι Σαρίδη

Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας υπάρχει μια μαρμάρινη στήλη με μια γυναίκα που κάθεται και κοιτάζει ένα κόσμημα. Το κόσμημα δεν φαίνεται πια, γιατί ήταν ζωγραφισμένο. Η καρέκλα όμως φαίνεται καθαρά: λεπτά, κυρτά πόδια που ανοίγουν προς τα έξω, μια πλάτη που γέρνει πίσω σαν να ακολουθεί τους ώμους. Η γυναίκα είναι η Ηγησώ, η στήλη είναι από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., και η καρέκλα είναι ένας κλισμός. Είκοσι τέσσερις αιώνες αργότερα, το ίδιο σχήμα θα έβγαινε από ένα εργαστήριο λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, σε καρυδιά και δέρμα.

Τι είναι ο κλισμός;

Ο κλισμός είναι καρέκλα με πλάτη, χωρίς μπράτσα, με τέσσερα πόδια που καμπυλώνουν προς τα έξω, τα μπροστινά προς τα εμπρός και τα πίσω προς τα πίσω. Η πλάτη είναι μια φαρδιά, κοίλη σανίδα στο ύψος των ώμων, που στηρίζεται σε δύο ορθοστάτες. Το V&A σημειώνει ότι η λέξη συνδέεται με το «γέρνω, ξεκουράζομαι». Είναι καρέκλα για να κάθεσαι χαλαρά, όχι θρόνος.

Το σημαντικότερο για την ιστορία του είναι κάτι που λείπει. Δεν ξέρουμε τον αρχαίο κλισμό από σωζόμενα έπιπλα. Τον ξέρουμε, όπως γράφει το Metropolitan Museum, από τις απεικονίσεις του σε ελληνικά αγγεία και σε θραύσματα ανάγλυφων μαρμάρων. Οι απεικονίσεις αυτές πυκνώνουν από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Σε μια παράσταση ένας σάτυρος κουβαλά έναν κλισμό στον ώμο, ένδειξη για το πόσο ελαφρύς ήταν. Πώς ακριβώς κατασκευαζόταν, με ποια ξύλα και ποιες ενώσεις, είναι θέμα ερμηνείας.

Η στήλη της Ηγησούς

Η στήλη βρέθηκε το 1870 στον Κεραμεικό, όπου σήμερα στέκεται αντίγραφο. Το πρωτότυπο είναι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Οι χρονολογήσεις κινούνται γύρω στο 410–400 π.Χ. Η Ηγησώ κάθεται σε κλισμό, ακουμπά τα σανδαλωμένα πόδια σε ένα κομψό υποπόδιο, και μια υπηρέτρια της δίνει ένα κουτί κοσμημάτων.

Η καρέκλα εδώ δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο. Είναι μέρος του πορτρέτου. Δείχνει έναν άνθρωπο μέσα στο σπίτι του, καθισμένο με άνεση και αξιοπρέπεια. Η δική μας ανάγνωση είναι ότι αυτός ακριβώς ο συνδυασμός, ανάπαυση χωρίς επισημότητα, εξηγεί γιατί ο κλισμός γοήτευσε τόσο τους μεταγενέστερους. Είναι η καρέκλα ενός πολιτισμού που ήξερε να κάθεται.

Πώς ξαναγεννήθηκε στον νεοκλασικισμό;

Όταν η Ευρώπη του 18ου αιώνα ανακάλυψε ξανά την αρχαιότητα, μέσα από τις ανασκαφές και τις μεγάλες εκδόσεις αγγείων, ανακάλυψε και τον κλισμό. Το V&A γράφει ότι καρέκλες τύπου κλισμού φτιάχνονταν σε όλη την Ευρώπη από τη δεκαετία του 1760 ως τη δεκαετία του 1840, και ότι το στιλ του Greek Revival ήταν πολύ της μόδας. Μια ιταλική καρέκλα των αρχών του 19ου αιώνα στη συλλογή του έχει στην πλάτη ζωγραφισμένη τη συλλογή των χρυσών μήλων των Εσπερίδων, πιθανότατα αντιγραμμένη από την έκδοση των αγγείων του Sir William Hamilton.

Στο Λονδίνο, ο συλλέκτης αγγείων Thomas Hope είχε επιπλώσει το σπίτι του με κλισμούς ήδη από το 1801, σύμφωνα με το V&A, και το 1807 δημοσίευσε τα σαλόνια του στο «Household Furniture and Interior Decoration». Στην Αμερική, ο αρχιτέκτονας Benjamin Henry Latrobe σχεδίασε γύρω στο 1808 μια καρέκλα για ένα σπίτι της Φιλαδέλφειας, που το Metropolitan περιγράφει ως από τις πρωιμότερες και καλύτερες αμερικανικές εκδοχές. Το ίδιο μουσείο γράφει ότι στις αρχές του 19ου αιώνα καμία μορφή αρχαίου επίπλου δεν μιμήθηκαν τόσο πετυχημένα όσο τον ελληνικό κλισμό.

Αυτοί οι κλισμοί ήταν ερμηνείες. Συχνά πρόσθεταν ενισχύσεις ανάμεσα στα πόδια, ζωγραφική, επίχρυσα. Ήταν η αρχαιότητα όπως την ήθελε ένα αστικό σαλόνι γύρω στο 1800.

Ποιος ήταν ο Robsjohn-Gibbings;

Ο Terence Harold Robsjohn-Gibbings γεννήθηκε στην Αγγλία. Για τη χρονιά οι πηγές διαφωνούν: το Metropolitan Museum γράφει Λονδίνο, 1905. Η αγγλική Wikipedia γράφει 8 Απριλίου 1903, στο Widnes. Σπούδασε αρχιτεκτονική, δούλεψε για εμπόρους αντίκες στο Λονδίνο και το 1929 πέρασε στη Νέα Υόρκη. Το 1936, κατά το Core77, άνοιξε δικό του γραφείο διακόσμησης, και το πρώτο του έργο ήταν να ανακαινίσει το ίδιο του το γραφείο με ελληνικό ύφος. Από το 1943 ως το 1956 σχεδίαζε έπιπλα για τη Widdicomb στο Γκραντ Ράπιντς. Το 1944 εξέδωσε το «Goodbye, Mr. Chippendale», μια σάτιρα για τη διακόσμηση της εποχής.

Μια λεπτομέρεια που συχνά ξεχνιέται: ο Robsjohn-Gibbings δεν ανακάλυψε τον κλισμό στην Αθήνα. Το Metropolitan έχει στη συλλογή του μια δική του καρέκλα με τίτλο «Klismos», χρονολογημένη γύρω στο 1937, από σημύδα και περγαμηνή. Το σχήμα τον απασχολούσε επί δεκαετίες.

Το εργαστήριο των Σαρίδη και ο Μάιος του 1961

Το 1960 ο Robsjohn-Gibbings γνώρισε στην Αθήνα τους επιπλοποιούς Σούζαν και Ελευθέριο Σαρίδη. Μαζί δημιούργησαν τη συλλογή που έμεινε γνωστή ως Klismos.

Την πιο τεκμηριωμένη περιγραφή της δίνει μια διάλεξη του 2025 στο Bard Graduate Center της Νέας Υόρκης από τον George Manginis, ακαδημαϊκό διευθυντή του Μουσείου Μπενάκη. Τον Μάιο του 1961, γράφει η περίληψή της, το βασιλικό ζεύγος της Ελλάδας παρευρέθηκε στα εγκαίνια μιας έκθεσης στο εργοστάσιο επίπλων του Ελευθέριου Σαρίδη στο κέντρο της Αθήνας. Εκτέθηκαν 26 κομμάτια του Robsjohn-Gibbings, δίπλα σε φωτογραφίες των αρχαίων έργων στα οποία βασίζονταν. Τα υλικά ήταν καρυδιά, μπρούντζος, μάρμαρο, δέρμα και υφαντό στον αργαλειό. Η συλλογή είχε καλή υποδοχή και εμπορική επιτυχία.

Η ίδια διάλεξη θέτει ένα ερώτημα που μας αφορά άμεσα. Τα έπιπλα αυτά συζητιούνται συνήθως ως κεφάλαιο του αμερικανικού design της μεταπολεμικής εποχής, και έτσι η Ελλάδα, όπου φτιάχτηκαν, μένει έξω από την ιστορία τους. Δεν είναι μόνο σχέδια ενός Αμερικανού. Είναι και έργο Αθηναίων τεχνιτών.

Το 1963 κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη το βιβλίο «Furniture of Classical Greece», του Robsjohn-Gibbings και του Carlton W. Pullin. Σύμφωνα με καταχωρίσεις εμπόρων, ένας από τους κλισμούς των Σαρίδη βρίσκεται στο εξώφυλλό του.

Τι κάνει τον κλισμό των Σαρίδη να ξεχωρίζει;

Αν σταθείτε μπροστά σε έναν από αυτούς, προσέξτε τρία πράγματα. Τα πόδια, που λεπταίνουν προς τα κάτω και ανοίγουν σε τόξο, χωρίς ενισχύσεις ανάμεσά τους. Στη δική μας ματιά, είναι πιο κοντά στα αγγεία από πολλούς νεοκλασικούς κλισμούς. Την πλάτη, μια κοίλη επιφάνεια που αγκαλιάζει τους ώμους. Και το κάθισμα, που σε πολλά κομμάτια που κυκλοφορούν σήμερα σε δημοπρασίες είναι πλεγμένο με δέρμα.

Η δική μας ανάγνωση: η συλλογή του 1961 είναι ένα από τα λίγα σημεία όπου το λεγόμενο mid-century design συναντά την ελληνική αρχαιότητα χωρίς διακοσμητική νοσταλγία. Οι κλισμοί αυτοί δεν προσποιούνται τα αρχαία. Δείχνουν πόσο σύγχρονο ήταν το αρχαίο σχήμα από την αρχή.

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Ο κλισμός είναι ίσως το πιο ελληνικό αντικείμενο της ιστορίας του design, και σπάνια τον σκεφτόμαστε έτσι. Τον βλέπουμε στις βιτρίνες των μουσείων, δεν τον βλέπουμε στα σπίτια μας. Κι όμως, η γραμμή του επιστρέφει: σε καρέκλες τραπεζαρίας με κυρτή πλάτη, σε πόδια που ανοίγουν, σε κάθε κάθισμα που προσπαθεί να είναι ελαφρύ και φιλόξενο μαζί.

Για να δείτε πώς η ίδια ιδέα, ένα κάθισμα που υποδέχεται, πέρασε στον μοντερνισμό, διαβάστε για την καρέκλα Barcelona και τον Mies. Για την εποχή που ο Robsjohn-Gibbings σχεδίαζε για τη Widdicomb, συνεχίστε στο τι είναι το mid-century modern. Και για τη θέση του κλισμού στη μεγάλη εικόνα, δείτε το χρονολόγιο του design και τα κλασικά κομμάτια.