Jasper Morrison: ο σχεδιαστής του «υπερ-κανονικού»

Στο σπίτι του Jasper Morrison, όπως γράφει ο ίδιος, υπάρχει ένας αποφλοιωτής λαχανικών της μάρκας Rex που δεν θα μπορούσε να αποχωριστεί. Δεν τον σχεδίασε εκείνος. Κι όμως, αυτό το ταπεινό εργαλείο της κουζίνας λέει για τη δουλειά του περισσότερα από πολλές από τις δικές του καρέκλες. Ο Morrison πέρασε σαράντα χρόνια προσπαθώντας να σχεδιάσει πράγματα που, όπως ο αποφλοιωτής, θα ξεχάσουμε ότι σχεδιάστηκαν.

Ποιος είναι ο Jasper Morrison;

Γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1959 και σπούδασε design στο Kingston Polytechnic, στο Royal College of Art και στη σχολή HdK του Βερολίνου. Το 1986 άνοιξε στο Λονδίνο το δικό του Office for Design, που είναι ακόμη η βάση του. Η βιογραφία του στούντιο τον περιγράφει ως σχεδιαστή που επιδιώκει αντικείμενα τα οποία «ταιριάζουν αθόρυβα» στο καθημερινό περιβάλλον.

Οι πρώτοι κατασκευαστές που έβγαλαν σχέδιά του ήταν η Aram και η SCP στο Λονδίνο, η Cappellini στο Μιλάνο και η γερμανική FSB. Αργότερα ήρθαν η Vitra, η Flos, η Emeco, η Magis, η Maruni, η Muji και η Alessi. Έχει τιμηθεί με Compasso d’Oro, είναι μέλος των Royal Designers for Industry και έχει λάβει τον τίτλο CBE.

Η Thinking Man’s Chair: μια καρέκλα χωρίς μαξιλάρι

Η πρώτη του γνωστή καρέκλα γεννήθηκε από μια παρατήρηση. Το καλοκαίρι του 1985 είδε σε ένα φιλικό σπίτι μια αντίκα καρέκλα από την οποία είχαν αφαιρέσει το μαξιλάρι για επισκευή. Του φάνηκε πιο ενδιαφέρουσα έτσι, γυμνή. Αποφάσισε να σχεδιάσει μια καρέκλα «όλο δομή και καθόλου κλειστές επιφάνειες».

Το πρώτο πρωτότυπο φτιάχτηκε τον Δεκέμβριο του 1985 για μια έκθεση στο Τόκιο. Αρχικά θα λεγόταν «Drinking Man’s Chair». Το όνομα άλλαξε όταν ο Morrison είδε στο πακέτο με τα καθαριστικά πίπας που είχε αγοράσει για να φτιάξει μακέτα το σλόγκαν «The Thinking Man Smokes». Βαμμένη με κόκκινο αντισκωριακό, η καρέκλα του φάνηκε τόσο άχρωμη που έγραψε πάνω της με κιμωλία τις διαστάσεις της.

Η Cappellini την είδε το 1987 σε έκθεση στο κατάστημα Aram και τη λάνσαρε στη Φιέρα του Μιλάνου τον Σεπτέμβριο του 1988. Γι’ αυτό η χρονολογία ποικίλλει ανάλογα με την πηγή: το ίδιο το στούντιο γράφει «1985/1988», δηλαδή τη χρονιά του πρωτοτύπου και τη χρονιά της παραγωγής. Στις αρχές του 1986 το πρωτότυπο ταξίδεψε στην Ιαπωνία, και γι’ αυτό ίσως θα δείτε κάπου και το 1986. Στην απόφασή του να δώσει την καρέκλα σε έναν μεγάλο παραγωγό, ο Morrison έγραψε στην Aram μια φράση που έμεινε:

«…ή ανόητος ή καλλιτέχνης, και δεν σκοπεύω να γίνω κανένα από τα δύο.»

Jasper Morrison («either a fool or an artist and I don’t intend to be either»), επιστολή προς την Aram, jaspermorrison.com

Μιλούσε για τον σχεδιαστή που προτιμά να φτιάχνει λιγότερα κομμάτια για περισσότερα χρήματα.

Από το κόντρα πλακέ στον αέρα

Η Plywood Chair φτιάχτηκε στο Βερολίνο για την έκθεση «Some New Items for the Home» του 1988. Μοιάζει έτσι, εξηγεί ο ίδιος, επειδή έπρεπε να τη φτιάξει μόνος του, με μια ηλεκτρική σέγα και μερικά καμπυλόγραμμα. Ένα λεπτό φύλλο κόντρα πλακέ για κάθισμα, που λυγίζει λίγο όταν κάθεσαι. Το 1989 έγινε το πρώτο του σχέδιο που παρήγαγε η Vitra.

Η Air Chair του 1999 για τη Magis είναι η ίδια ιδέα σε άλλο υλικό. Ο Perazza της Magis του έδωσε ένα κομμάτι πλαστικού σωλήνα, δείγμα μιας νέας τεχνικής, της έγχυσης αερίου. Ο αέρας πιέζει το πλαστικό στα τοιχώματα του καλουπιού και αφήνει κούφιο πυρήνα, έτσι ώστε ο σωληνωτός σκελετός και οι λεπτές επιφάνειες του καθίσματος να βγαίνουν μαζί, από ένα ενιαίο κομμάτι πολυπροπυλενίου. Ο Morrison τη σκέφτηκε όπως την Plywood Chair: χοντρή δομή, λεπτό δέρμα.

Τι είναι το Super Normal;

Το 2006 ο Morrison και ο Ιάπωνας σχεδιαστής Naoto Fukasawa οργάνωσαν μια έκθεση στην Axis Gallery του Τόκιο με τίτλο Super Normal. Η ιδέα, όπως τη γράφει ο ίδιος, ξεκίνησε από μια σταδιακή παρατήρηση: ότι ορισμένα αντικείμενα, συνήθως διακριτικά και συχνά ανώνυμα, ξεπερνούν άνετα τα «σχεδιασμένα» αντίστοιχά τους όταν μετράει η μακροχρόνια καθημερινή χρήση.

Στην έκθεση υπήρχαν η καφετιέρα Bialetti, ένα καλοφτιαγμένο ποτήρι μαζικής παραγωγής, κι ένας μικρός αριθμός «επώνυμων» σχεδίων, ανάμεσά τους και δικά τους, που περνούσαν το τεστ. Ο Morrison προτείνει μερικούς τρόπους με τους οποίους κάτι γίνεται υπερ-κανονικό: όταν φτάνει στο τέλος της εξέλιξης ενός τύπου, όπως ένα στυλό Pentel για τους μαρκαδόρους. Όταν το χρησιμοποιούμε τόσο φυσικά που δεν το προσέχουμε, όπως έναν συνδετήρα ή έναν αναπτήρα Bic. Ή όταν, χωρίς αυτό, θα νιώθαμε χαμένοι. Και σημειώνει ότι συνήθως χρειάζεται χρόνος για να αναγνωριστούν αυτές οι ιδιότητες.

Η έκθεση έγινε και βιβλίο, από τον εκδοτικό οίκο Lars Müller, και, όπως γράφει το στούντιο, ενέπνευσε το 2009 το Jasper Morrison Shop δίπλα στο γραφείο του στο Λονδίνο: ένα μαγαζί που πουλά δικά του σχέδια μαζί με ανώνυμα αντικείμενα από όλο τον κόσμο.

Τα βιβλία και η «καλή ζωή»

Ο Morrison γράφει σχεδόν όσο σχεδιάζει. Με τον Lars Müller έχει εκδώσει, μεταξύ άλλων, τα A World Without Words, The Good Life, Super Normal (με τον Fukasawa) και το A Book of Things, μια συλλογή των έργων του ως το 2015, που κυκλοφόρησε σε αναθεωρημένη έκδοση το 2025. Τα κείμενα του στούντιο για κάθε έργο προέρχονται συχνά από αυτά τα βιβλία: σύντομες, πεζές εξηγήσεις για το πώς βγήκε ένα σχέδιο, χωρίς θεωρία.

Ακόμη και για μια μεγάλη οικογένεια καρεκλών όπως η Hal της Vitra (2011), γράφει απλά ότι το κέλυφός της εξελίχθηκε από μια παλαιότερη καρέκλα από φελλό και «σίγουρα χρωστά κάτι» στην PK 9 του Δανού Poul Kjærholm. Είναι σπάνιο ένας σχεδιαστής να ονομάζει τόσο ανοιχτά τα χρέη του.

Τι κρατάμε από τον Morrison

Ο Morrison είναι ίσως ο πιο χρήσιμος σχεδιαστής για όποιον στήνει σήμερα ένα γραφείο στο σπίτι, γιατί δεν θα του πουλήσει τίποτα εντυπωσιακό. Η δική μας ανάγνωση: η φιλοσοφία του συγγενεύει με το λιγότερο αλλά καλύτερο του Dieter Rams, αλλά είναι πιο ταπεινή. Ο Rams σχεδίαζε το ιδανικό αντικείμενο. Ο Morrison συχνά παραδέχεται ότι το ιδανικό αντικείμενο υπάρχει ήδη και ότι η δουλειά του σχεδιαστή είναι να το αναγνωρίσει.

Σε ένα ελληνικό σπίτι, όπου η καρέκλα της κουζίνας γίνεται καρέκλα γραφείου και το ποτήρι του νερού κάθεται δίπλα στο λάπτοπ, αυτή η ματιά είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα από οποιονδήποτε κατάλογο. Για το τραπέζι που κάνει τις δύο δουλειές, διαβάστε το δοκίμιο υπέρ του τραπεζιού της κουζίνας, και για άλλους σχεδιαστές, την ενότητα Πρόσωπα.