Dieter Rams: λιγότερο, αλλά καλύτερα

Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 η Braun ήταν μια εταιρεία της Φρανκφούρτης με ξυριστικές μηχανές, συσκευές κουζίνας και ραδιόφωνα. Τα ραδιόφωνα της εποχής, όπως και τα πικάπ και οι τηλεοράσεις, κρύβονταν μέσα σε ξύλινα έπιπλα για να μοιάζουν με μπουφέ. Το 1956 η εταιρεία έβγαλε ένα ραδιογραμμόφωνο με μεταλλικό κουτί, ξύλινα πλαϊνά και διάφανο πλαστικό καπάκι, από το οποίο φαινόταν όλος ο μηχανισμός. Οι επικριτές το είπαν «φέρετρο της Χιονάτης». Ο κόσμος το βρήκε κομψό. Ένας από τους δύο σχεδιαστές του ήταν ένας νέος αρχιτέκτονας λίγο πάνω από είκοσι χρονών, ο Dieter Rams.

Ποιος είναι ο Dieter Rams;

Γεννήθηκε το 1932 στο Βισμπάντεν. Και η Vitsœ και το Design Museum του Λονδίνου ξεκινούν την ιστορία του από τον παππού του, ξυλουργό, που τον έμαθε να σκέφτεται τη δουλειά και την τέχνη. Το 1947, στα δεκαέξι του, γράφτηκε στη σχολή εσωτερικής αρχιτεκτονικής του Βισμπάντεν. Μετά από δύο εξάμηνα διέκοψε για να κάνει τριετή μαθητεία ξυλουργού, και όταν γύρισε στράφηκε στην αρχιτεκτονική. Το 1953 μπήκε στο γραφείο του αρχιτέκτονα Otto Apel στη Φρανκφούρτη.

Το 1955 έκανε αίτηση στη Braun. Τα αδέρφια Erwin και Artur Braun είχαν αναλάβει την εταιρεία μετά τον θάνατο του πατέρα τους, του Max Braun, το 1951, και ήθελαν να τη στρέψουν στη νέα μεταπολεμική αγορά. Η πρώτη δουλειά του Rams ήταν να εκσυγχρονίσει τα γραφεία και τους εκθεσιακούς χώρους. Πολύ γρήγορα πέρασε στα προϊόντα.

Braun: πώς σχεδιάζεις μια οικογένεια αντικειμένων

Το SK 4 του 1956 το σχεδίασε μαζί με τον Hans Gugelot, καθηγητή της σχολής της Ουλμ, και την ομάδα του. Το Design Museum λέει ότι το καπάκι αρχικά θα ήταν μεταλλικό. Στις δοκιμές όμως πάλλονταν πολύ, και με πρόταση του Rams έγινε διάφανο. Τα διάφανα καπάκια έγιναν μετά κανόνας στη βιομηχανία.

Από εκεί ο Rams έστησε μια γλώσσα που φαίνεται αμέσως. Οι μονάδες ήχου είχαν τις ίδιες διαστάσεις, για να μπαίνουν η μία πάνω στην άλλη ή δίπλα δίπλα. Τα κουμπιά και οι διακόπτες ήταν όσο το δυνατόν λιγότεροι και σε καθαρή σειρά. Τα σώματα ήταν λευκά ή ανθρακί γκρι, και το μόνο χρώμα ήταν συνήθως ο πράσινος διακόπτης λειτουργίας. Όπως το εξηγεί το Design Museum, αυτός ο κώδικας βοηθούσε τον χρήστη να μαθαίνει γρήγορα κάθε καινούργια συσκευή, σε μια εποχή που η τεχνολογία άλλαζε συνέχεια. Το 1965, με το hi-fi Studio 1000, ο Rams άλλαξε το λευκό σε μαύρο, και το μαύρο κυριάρχησε στα ηλεκτρονικά για τα επόμενα τριάντα χρόνια.

Για το πότε έγινε επικεφαλής σχεδιασμού, οι πηγές διαφωνούν. Η Vitsœ γράφει 1961, το Design Museum 1962. Συμφωνούν ότι έμεινε στη θέση ως το 1995, όταν τον διαδέχτηκε ο Peter Schneider, και ότι αποχώρησε από τη Braun το 1997.

Το ράφι 606 της Vitsœ

Το 1957 ο Rams ρώτησε τον Erwin Braun αν μπορούσε να σχεδιάσει έπιπλα και για άλλη εταιρεία. Σύμφωνα με τη Vitsœ, η απάντηση ήταν ένα αυθόρμητο «ναι», επειδή θα βοηθούσε και την αγορά για τα ραδιόφωνα της Braun. Το 1959 ιδρύθηκε η Vitsoe+Zapf, και το 1960 κυκλοφόρησε το σύστημα ραφιών 606. Το Design Museum γράφει ότι η Vitsœ το παράγει από το 1959, μια μικρή διαφορά στις χρονολογίες.

Το 606 είναι ένα σύστημα από κομμάτια. Ράφια, ντουλάπια και τραπέζια κρεμιούνται με πείρους πάνω σε ράγες από αλουμίνιο, χωρίς εργαλεία. Τα ράφια είναι από ανοδιωμένο αλουμίνιο 3 χιλιοστών. Οι διαστάσεις του δόθηκαν ώστε να χωράει το σύστημα ήχου Audio 1 της Braun, για να λειτουργούν τα δύο ως ένα σύνολο. Η Vitsœ το πουλά ακόμη, με την πρακτική να ενθαρρύνει τον πελάτη να αγοράσει λιγότερα στην αρχή και να προσθέσει αργότερα. Το 606 βρίσκεται στη μόνιμη συλλογή του MoMA, και το 2023 το ιταλικό Ακυρωτικό αναγνώρισε ότι προστατεύεται ως έργο τέχνης.

Η δική μας ανάγνωση: για ένα ελληνικό διαμέρισμα με ενοίκιο και συχνές μετακομίσεις, η ιδέα ενός ραφιού που μεγαλώνει, μικραίνει και ξαναστήνεται είναι πιο σύγχρονη σήμερα απ’ ό,τι ήταν το 1960.

Οι δέκα αρχές του καλού design

Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, γράφει η Vitsœ, ο Rams ανησυχούσε όλο και περισσότερο για τον κόσμο γύρω του, μια «αδιαπέραστη σύγχυση από μορφές, χρώματα και θορύβους». Ήξερε ότι κι ο ίδιος είχε συμβάλει σε αυτήν, και αναρωτήθηκε: είναι το δικό μου design καλό design; Η απάντηση πήρε τη μορφή δέκα αρχών. Τις δίνουμε εδώ με δικά μας λόγια, μία γραμμή για την καθεμία.

Η δέκατη αρχή είναι και η πιο γνωστή. Ο Rams τη συμπύκνωσε αργότερα σε τρεις λέξεις: «Weniger, aber besser», λιγότερο, αλλά καλύτερα. Με αυτόν τον τίτλο κυκλοφορεί και το βιβλίο του, που ο εκδότης Gestalten το έχει επανεκδώσει δίγλωσσο, στα αγγλικά και τα γερμανικά.

Οι αρχές δεν ήταν μόνο αισθητική θέση. Το 1976, σε μια ομιλία του στη Νέα Υόρκη, ο Rams μίλησε, όπως σημειώνει η Vitsœ, για μια «αυξανόμενη και μη αναστρέψιμη έλλειψη φυσικών πόρων» και ζήτησε από τους σχεδιαστές να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για ό,τι φέρνουν στον κόσμο. Στο ντοκιμαντέρ «Rams» του Gary Hustwit (2018) λέει ακόμη πιο ωμά ότι, αν ξεκινούσε από την αρχή, δεν θα ήθελε να γίνει σχεδιαστής, γιατί υπάρχουν πάρα πολλά περιττά προϊόντα.

«Η αδιαφορία για τους ανθρώπους και για την πραγματικότητα στην οποία ζουν είναι στην ουσία το ένα και μοναδικό θανάσιμο αμάρτημα στο design.»

Dieter Rams («Indifference towards people and the reality in which they live is actually the one and only cardinal sin in design.»), από τη σελίδα της ταινίας «Rams» του Gary Hustwit

Ο Rams και η Apple

Η σύνδεση έχει γραφτεί πολλές φορές, συχνά με υπερβολή. Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι και η Vitsœ και το Design Museum αναφέρουν πως ο Jony Ive, πρώην σχεδιαστής της Apple, έχει αναγνωρίσει την επίδραση του Rams στη δουλειά του. Το ίδιο έχουν πει ο Ιάπωνας Naoto Fukasawa και ο Βρετανός Jasper Morrison, του οποίου η ιδέα του super normal μοιάζει με μακρινή απόγονο της δέκατης αρχής.

Η δική μας ανάγνωση: η επίδραση φαίνεται λιγότερο σε συγκεκριμένα σχήματα και περισσότερο σε μια στάση, στη συσκευή που δεν φωνάζει, στα λίγα κουμπιά, στην ιδέα ότι ένα αντικείμενο πρέπει να εξηγεί μόνο του τι κάνει.

Τι κρατάμε για το δικό μας γραφείο

Ο Rams σχεδίασε για γραφεία και σπίτια ρολόγια, αριθμομηχανές, ραδιόφωνα, ράφια και καρέκλες. Το 1971 σχεδίασε με τον αρχιτέκτονα Rudolf Kramer το σπίτι του στο Kronberg, όπου ζει από τότε, επιπλωμένο με έπιπλα της Vitsœ. Το σπίτι προστατεύεται σήμερα ως μνημείο.

Οι δέκα αρχές δεν είναι οδηγίες αγορών. Είναι ένα κόσκινο. Μπροστά σε ένα γραφείο γεμάτο αντικείμενα, η ερώτηση του Rams παραμένει απλή: αυτό εδώ με βοηθά να δουλέψω ή απλώς πιάνει χώρο; Τη δοκιμάζουμε πάνω στα πράγματα της δουλειάς στο κείμενό μας για τα αντικείμενα του γραφείου, και σε μικρή κλίμακα στο home office των 10–20 τετραγωνικών. Για την πιο ήσυχη πλευρά της ίδιας ιδέας, διαβάστε το δοκίμιο η σιωπή ως υλικό.