Charles & Ray Eames: κόντρα πλακέ, ταινίες και η πολυθρόνα του 1956

Το 1941 ένα νιόπαντρο ζευγάρι μετακόμισε στο Λος Άντζελες με μια ιδέα που δεν είχε ακόμη υλικό. Ο Charles Eames ήταν αρχιτέκτονας από το Σεντ Λούις, με δύο χρόνια σπουδές στο Washington University και ένα μικρό γραφείο πίσω του. Η Ray Kaiser ήταν ζωγράφος από το Σακραμέντο, μαθήτρια του Hans Hofmann στη Νέα Υόρκη. Είχαν γνωριστεί έναν χρόνο νωρίτερα στην Ακαδημία Cranbrook, έξω από το Ντιτρόιτ. Αυτό που ήθελαν να φτιάξουν ήταν μια καρέκλα από ένα κομμάτι, άνετη χωρίς μαξιλάρι και φτηνή στην παραγωγή. Θα τους έπαιρνε σχεδόν μια δεκαετία.

Πώς ξεκίνησε το κόντρα πλακέ των Eames;

Από έναν διαγωνισμό και από έναν πόλεμο. Το 1940 ο Charles και ο Eero Saarinen, ο μετέπειτα σχεδιαστής της καρέκλας Tulip, κέρδισαν το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό «Organic Design in Home Furnishings» του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) με καθίσματα από καμπυλωτό ξύλο. Τα σχέδια ήταν ωραία, αλλά δεν μπορούσαν να βγουν σε σειρά.

Η λύση ήρθε από τη στρατιωτική παραγγελία. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Eames και μια ομάδα συνεργατών έφτιαξαν από καλουπωτό κόντρα πλακέ νάρθηκες ποδιού, φορεία και εξαρτήματα αεροσκαφών για την αμερικανική κυβέρνηση και την τοπική αεροπορική βιομηχανία. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, που φυλάσσει το αρχείο τους, σημειώνει ότι αμέσως μετά χρησιμοποίησαν αυτή την τεχνογνωσία για τα πρώτα τους έπιπλα που μπήκαν σε εμπορική παραγωγή.

Το ενιαίο κέλυφος όμως δεν άντεξε. Το κόντρα πλακέ ράγιζε στο σημείο όπου το κάθισμα συναντά την πλάτη. Έτσι εγκατέλειψαν την ιδέα του ενός κομματιού και έφτιαξαν μια καρέκλα με δύο χωριστά φύλλα, ένα για το κάθισμα και ένα για την πλάτη. Παρουσιάστηκε το 1946, μαζί με τραπέζια και παραβάν, και την ίδια χρονιά το MoMA έκανε έκθεση με τα νέα έπιπλα του Charles. Παραλλαγές τους παράγονται ακόμη.

Η πλαστική καρέκλα που έγινε ο κανόνας

Το όνειρο του ενός κομματιού επέστρεψε με ένα υλικό που είχε επίσης βγει από τον πόλεμο. Η εταιρεία Zenith Plastics χρησιμοποιούσε πολυεστέρα ενισχυμένο με ίνες γυαλιού για τους θόλους των ραντάρ στα αεροπλάνα. Μαζί με τους Eames τον ξαναφαντάστηκαν ως κάθισμα. Από το 1950 η Zenith έβγαζε σε μαζική παραγωγή πολυθρονάκια από fiberglass για τη Herman Miller. Ήταν από τις πρώτες πλαστικές καρέκλες από ένα κομμάτι με την επιφάνεια ορατή, όχι κρυμμένη κάτω από ταπετσαρία.

Από εκεί γεννήθηκε η οικογένεια που ξέρουμε όλοι, το κέλυφος πάνω σε διαφορετικές βάσεις: ξύλινα πόδια, μεταλλική «σκαλωσιά», κουνιστή βάση. Συνολικά οι καρέκλες των Eames για τη Herman Miller σχεδιάστηκαν σε τέσσερα υλικά: κόντρα πλακέ, πολυεστέρα με ίνες γυαλιού, συρματόπλεγμα και χυτό αλουμίνιο. Σε όλες ψάχνουν το ίδιο πράγμα, μια επιφάνεια που στηρίζει το σώμα με το σχήμα της, χωρίς παχύ γέμισμα.

Ένα σπίτι από κατάλογο

Το 1945 το περιοδικό Arts & Architecture του Λος Άντζελες ξεκίνησε το πρόγραμμα Case Study House: πρότυπα μοντέρνα σπίτια που θα μπορούσαν κάποτε να παραχθούν μαζικά. Το Case Study House #8 έγινε το σπίτι των ίδιων των Eames και ολοκληρώθηκε το 1949. Είναι από ατσάλι και γυαλί και φτιάχτηκε με στοιχεία από βιομηχανικούς καταλόγους. Όταν έφτασαν τα δομικά μέλη που είχαν παραγγείλει, οι Eames ξανασχεδίασαν το σπίτι για να βγάλουν περισσότερο χώρο με τα ίδια κομμάτια.

Μέσα, το μοντέρνο κέλυφος γέμισε με αντικείμενα από παντού: παιχνίδια, υφάσματα, πέτρες, λουλούδια, βιβλία. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου το περιγράφει ως αισθητική του κολάζ, που έγινε η υπογραφή τους. Το σπίτι στέκεται ακόμη, διατηρημένο σχεδόν όπως όταν ζούσαν εκεί, και το διαχειρίζεται το Ίδρυμα Charles & Ray Eames. Η δική μας ανάγνωση: είναι από τα λίγα μοντέρνα σπίτια που δεν σου ζητούν να αδειάσεις τη ζωή σου για να χωρέσεις μέσα τους, και αυτό το κάνει πιο κοντά στο ελληνικό διαμέρισμα με τα ράφια του απ’ όσο δείχνει η καλιφορνέζικη φωτογραφία.

Η Eames Lounge Chair του 1956

Η πολυθρόνα που οι περισσότεροι λένε απλώς «η Eames» κυκλοφόρησε το 1956 από τη Herman Miller, μαζί με το σκαμπό της, και από τότε δεν έχει σταματήσει να παράγεται. Η ίδια η εταιρεία τη χαρακτηρίζει μοντέρνα εκδοχή της πολυθρόνας λέσχης του 19ου αιώνα, και στη σελίδα της για τους Eames τη θυμίζει ως το κάθισμα που έμοιαζε με «καλοπαιγμένο γάντι του μπέιζμπολ». Κελύφη από ξύλο με καπλαμά, μαξιλάρια από δέρμα. Είναι η ίδια γλώσσα με τις καρέκλες του 1946, με την πολυτέλεια που εκείνες απέφευγαν.

Σήμερα ένα αντίτυπο βρίσκεται στη μόνιμη συλλογή του MoMA. Στην Ευρώπη, άρα και στην Ελλάδα, οι εκδόσεις με το όνομα Eames κυκλοφορούν από τη Vitra, και ο λόγος είναι μια ιστορία συνεργασίας που αξίζει να ειπωθεί.

Η Vitra έχει και μια δική της γραμμή με τους Eames: τη La Chaise, το γλυπτό ανάκλιντρο του 1948 για τον διεθνή διαγωνισμό επίπλων χαμηλού κόστους του MoMA, που η Vitra παράγει από το 1990. Η ίδια εταιρεία έβγαλε αργότερα και την καρέκλα του Verner Panton, αρχικά για λογαριασμό της Herman Miller.

Από τις καρέκλες στις ταινίες

Το γραφείο των Eames λειτούργησε από το 1943 έως το 1988 σε ένα ανακαινισμένο γκαράζ στη Washington Boulevard 901, στο Venice, τότε βιομηχανική ζώνη του Λος Άντζελες. Εκεί δεν φτιάχνονταν μόνο έπιπλα. Από το 1957, με την ταινία The Information Machine, οι Eames βοήθησαν την IBM να εξηγήσει την τεχνολογία στο ευρύ κοινό με δεκάδες ταινίες, εκθέσεις και βιβλία. Δούλεψαν επίσης για την Boeing, την Polaroid και τη Westinghouse. Το 1959, στην αμερικανική έκθεση της Μόσχας, έστησαν μια προβολή σε επτά οθόνες μέσα σε θόλο του φίλου τους Buckminster Fuller. Το αρχείο διαφανειών τους έφτασε περίπου τις 350.000.

Η πιο γνωστή τους ταινία είναι το Powers of Ten. Ξεκινά από ένα ζευγάρι σε πικνίκ στο Σικάγο, απομακρύνεται κατά μία δύναμη του δέκα κάθε φορά μέχρι τα όρια του γνωστού σύμπαντος και μετά επιστρέφει, μέσα από ένα χέρι, ως το εσωτερικό ενός ατόμου. Για τη χρονιά, οι πηγές λένε δύο πράγματα: μια πρώτη εκδοχή γυρίστηκε το 1968 και η τελική, αυτή που κυκλοφορεί, το 1977. Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου φυλάσσει τα σχέδια παραγωγής της, χρονολογημένα γύρω στο 1977.

«Οι λεπτομέρειες δεν είναι λεπτομέρειες. Φτιάχνουν το προϊόν.»

Charles Eames («The details are not details. They make the product.»), όπως τον παραθέτει η Herman Miller

Τι μένει από τους Eames

Το 1985 η αμερικανική ένωση βιομηχανικών σχεδιαστών (IDSA) τους ανακήρυξε τους πιο επιδραστικούς σχεδιαστές του 20ού αιώνα. Είναι μια βαριά φράση, αλλά δείχνει κάτι αληθινό: σχεδόν κάθε πλαστική καρέκλα-κέλυφος σε καφετέρια, αίθουσα αναμονής ή κουζίνα σήμερα κατάγεται από το πολυθρονάκι του 1950.

Η δική μας ανάγνωση είναι ότι η κληρονομιά τους δεν είναι ένα σχήμα αλλά μια στάση. Δούλευαν με ό,τι είχε μόλις γίνει δυνατό, ένα υλικό του πολέμου, μια μηχανή, μια κάμερα, και ρωτούσαν τι μπορεί να κάνει για την καθημερινή ζωή. Γι’ αυτό το ίδιο γραφείο έφτιαξε μια πολυθρόνα για να χαλαρώνεις το βράδυ και μια ταινία για το μέγεθος του σύμπαντος, και δεν τα θεώρησε διαφορετικές δουλειές.

Για το πλαίσιο της εποχής, διαβάστε τι είναι το mid-century modern και δείτε τα κομμάτια τους στο εικονογραφημένο ευρετήριο των κλασικών και στο χρονολόγιο του design. Από την ίδια εταιρεία, χρόνια αργότερα, βγήκε η Aeron των Chadwick και Stumpf, μια εντελώς άλλη απάντηση στο ίδιο ερώτημα για το σώμα και το κάθισμα.