Verner Panton: η καρέκλα από ένα κομμάτι και τα δωμάτια από χρώμα

Το 1953 ένας νεαρός Δανός αρχιτέκτονας μετέτρεψε ένα λεωφορειάκι Volkswagen σε κινητό σχεδιαστήριο και βγήκε στους δρόμους της Ευρώπης. Το επίσημο βιογραφικό του γράφει ότι σε εκείνα τα ταξίδια γνώρισε συναδέλφους, κατασκευαστές και εμπόρους, και ότι από αυτά γεννήθηκαν πολλά σχέδια για κτίρια και έπιπλα. Ήταν ο Verner Panton, και είχε μόλις φύγει από το γραφείο του πιο σημαντικού Δανού αρχιτέκτονα της εποχής. Δέκα χρόνια αργότερα θα ζούσε στην Ελβετία και θα σχεδίαζε την πρώτη καρέκλα στον κόσμο από ένα μόνο κομμάτι πλαστικού.

Ποιος ήταν ο Verner Panton;

Γεννήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 1926 στο Gamtofte, στο νησί της Φιονίας. Σπούδασε στο τεχνικό κολέγιο του Όντενσε και μετά αρχιτεκτονική στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών της Κοπεγχάγης, από το 1947 έως το 1951. Το 1950 παντρεύτηκε την Tove Kemp, θετή κόρη του σχεδιαστή Poul Henningsen, σε έναν γάμο που κράτησε λίγο. Την ίδια περίοδο, από το 1950 ως το 1952, δούλεψε στο γραφείο του Arne Jacobsen.

Τα πρώτα του έπιπλα σε σειρά βγήκαν το 1955 από τη Fritz Hansen, τον κατασκευαστή του Jacobsen: η καρέκλα Bachelor από λυγισμένο ατσάλι και η Tivoli. Το 1958 έκανε για πρώτη φορά μεγάλη αίσθηση στη Δανία, με την επέκταση και τη διακόσμηση του πανδοχείου Kom-igen, της οικογενειακής επιχείρησης των γονιών του στη Φιονία. Για εκεί σχεδίασε μια καρέκλα σε σχήμα κώνου.

Το 1963 μετακόμισε στη Βασιλεία και άρχισε να συνεργάζεται με τη Herman Miller και τη Vitra. Η Vitra, με έδρα λίγο πιο πέρα, στη Weil am Rhein, παρήγαγε τότε τη συλλογή της Herman Miller με άδεια για την Ευρώπη, την ίδια συνεργασία που έφερε στην ήπειρο τα έπιπλα των Eames.

Η Panton Chair: σαράντα χρόνια για μια καρέκλα

Η ιστορία της Panton Chair είναι ουσιαστικά ιστορία υλικών, και το Μουσείο Victoria and Albert (V&A) την έχει καταγράψει με σπάνια λεπτομέρεια.

Ο Panton πειραματιζόταν με καθίσματα από ένα κομμάτι ήδη από φοιτητής, γύρω στο 1950. Ως το 1956 είχε σχεδιάσει την S-chair, από καλουπωτό ξύλο με μια συνεχή καμπύλη σε σχήμα S. Την κατασκεύασε η εταιρεία Sommer και την προώθησε η Thonet σε δύο μοντέλα, αλλά ήταν πολύ ακριβή για μεγάλη σειρά. Το επίσημο βιογραφικό του τοποθετεί την κυκλοφορία της από τη Thonet το 1965. Το πλαστικό υποσχόταν κάτι άλλο: ελευθερία στη μορφή. Ο Panton κράτησε την καμπύλη και πρόσθεσε κάτι κρίσιμο, μια βάση που υποχωρεί προς τα πίσω για να χωράνε τα πόδια, δηλαδή μια πρόβολη καρέκλα χωρίς κανέναν σκελετό.

Το 1963 ο Panton γνώρισε τον Willi Fehlbaum της Vitra. Ο Fehlbaum ενθουσιάστηκε, οι Αμερικανοί της Herman Miller όχι. Ο George Nelson, επικεφαλής σχεδιασμού της εταιρείας, φέρεται να είπε ότι ήταν σχέδιο για γλυπτό, όχι για καρέκλα. Ακολούθησαν χρόνια δοκιμών. Ανάμεσα στο 1965 και το 1967 φτιάχτηκαν περίπου δέκα πρωτότυπα στο χέρι από πολυεστέρα με ίνες γυαλιού. Το 1967 η καρέκλα παρουσιάστηκε στο δανέζικο περιοδικό design Mobilia και βγήκε μια μικρή σειρά 100 έως 150 κομματιών. Ήταν βαριά, ακριβή, με ανομοιόμορφο φινίρισμα.

Η λύση ήρθε με έναν αφρό πολυουρεθάνης της Bayer. Από το 1968 η καρέκλα παραγόταν σε σειρά, με την ετικέτα της Herman Miller, σε επτά χρώματα. Χρειαζόταν όμως ακόμη γυάλισμα, αστάρι και βάψιμο στο χέρι. Το 1971 ήρθε το πολυστυρένιο Luran S της BASF και η χύτευση με έγχυση: έγχρωμοι κόκκοι πλαστικού, καμία δουλειά μετά το καλούπι. Για να γίνει αυτό, η καρέκλα απέκτησε νευρώσεις κάτω από το κάθισμα. Το υλικό όμως γερνούσε άσχημα. Από το 1974 αναφέρονταν σπασίματα και το 1979 η παραγωγή σταμάτησε. Η άδεια επέστρεψε στον Panton.

Η καρέκλα πέρασε από τη γερμανική Horn το 1983 και επέστρεψε στη Vitra το 1990. Το 1999 η Vitra τη μετέφερε σε χυτό πολυπροπυλένιο. Το V&A σημειώνει ότι αυτή η τέταρτη εγκεκριμένη εκδοχή πέτυχε για πρώτη φορά κάτι που ο Panton ήθελε από την αρχή: να είναι προσιτή.

Μια μικρή αντίφαση αξίζει να ειπωθεί. Το V&A γράφει σε ένα σημείο ότι ήταν η πρώτη καρέκλα από ένα ενιαίο κομμάτι υλικού. Η παλιά ετικέτα της έκθεσής του, για τα κομμάτια του 1967, γράφει ότι ήταν «μάλλον» οι πρώτες καρέκλες από ένα κομμάτι με χύτευση έγχυσης, κάτι που δεν ταιριάζει με το ίδιο του το ιστορικό, όπου η έγχυση εμφανίζεται μόλις το 1971.

Τι ήταν το Visiona;

Ο Panton δεν σκεφτόταν το έπιπλο ως αντικείμενο μέσα σε ένα δωμάτιο. Σκεφτόταν το δωμάτιο ολόκληρο. Το 1968, με αφορμή την έκθεση επίπλων της Κολωνίας, σχεδίασε για τη χημική εταιρεία Bayer μια έκθεση πάνω σε ένα πλοίο, το «πλοίο Dralon», που αργότερα ονομάστηκε Visiona 0. Το 1970, στην ίδια έκθεση και για την ίδια εταιρεία, ακολούθησε το Visiona II, όπου παρουσιάστηκε και η πρώτη του συλλογή υφασμάτων Mira-X.

Δύο έπιπλα που είχαν γεννηθεί για το Visiona II, το Panto-Pop και το Phantom, επανεκδόθηκαν τροποποιημένα το 1998. Η ίδια λογική εμφανίστηκε σε πραγματικά κτίρια. Για τον εκδοτικό οίκο Der Spiegel στο Αμβούργο, που μπήκε σε νέο κτίριο το 1969, σχεδίασε την είσοδο, το λόμπι, την καντίνα με το μπαρ, την πισίνα των εργαζομένων στο υπόγειο και το χρωματικό σχέδιο για τους διαδρόμους των γραφείων. Είναι από τα σπάνια παραδείγματα όπου το χρώμα σε έναν χώρο εργασίας δεν ήταν διακόσμηση αλλά ολόκληρη ιδέα. Για το πώς άλλαξαν τα χρώματα του γραφείου από δεκαετία σε δεκαετία, δείτε το κείμενό μας για τα χρώματα των γραφείων.

Το Flowerpot και το φως

Από το 1959 ο Panton συνεργαζόταν με τη Louis Poulsen για φωτιστικά. Το Flowerpot βγήκε το 1968, τη χρονιά της Visiona 0. Η &Tradition, που το παράγει σήμερα, το χρονολογεί στο ίδιο έτος και το παρουσιάζει σε πολλά μεγέθη, χρώματα και φινιρίσματα. Η δική μας ανάγνωση: είναι το πιο «οικιακό» κομμάτι του Panton, αυτό που μπαίνει εύκολα σε μια ελληνική κουζίνα ή πάνω από ένα τραπέζι εργασίας χωρίς να ζητήσει να ξαναβάψετε όλο το σπίτι.

Χρώμα ως υλικό

Ο Panton συνέχισε να δουλεύει με το χρώμα ως το τέλος. Το 1984 ανακαινίστηκε με δικό του χρωματικό σχέδιο το κτίριο του τσίρκου της Κοπεγχάγης. Το 1986 πήρε το δανέζικο βραβείο χρώματος Sadolin. Το 1996 έστησε την εγκατάσταση «Farbräume», δηλαδή «χρωματικοί χώροι», σε μια γκαλερί της Βασιλείας. Το 1998 η βασίλισσα της Δανίας τού απένειμε τον Σταυρό του Ιππότη του Τάγματος του Dannebrog. Πέθανε στην Κοπεγχάγη στις 5 Σεπτεμβρίου 1998, στα 72 του. Δώδεκα ημέρες αργότερα άνοιξε στο μουσείο Trapholt του Κόλντινγκ η τελευταία έκθεση που είχε σχεδιάσει, με τίτλο «Φως και χρώματα».

Για όποιον δουλεύει στο σπίτι, το μάθημα του Panton δεν είναι να βάψει το γραφείο του πορτοκαλί. Είναι ότι το χρώμα αλλάζει τον χώρο περισσότερο από ένα έπιπλο. Τι λέει γι’ αυτό η έρευνα, το έχουμε γράψει στο χρώμα στον χώρο εργασίας. Και για τη θέση του Panton ανάμεσα στους Σκανδιναβούς και τους Ιταλούς, δείτε τη σύγκριση σκανδιναβικού και ιταλικού design.