Τα αντικείμενα του γραφείου και οι ιστορίες τους

Τα μεγάλα έπιπλα έχουν ονόματα και σχεδιαστές που ξέρουμε. Τα μικρά πράγματα πάνω στο γραφείο τα αγγίζουμε πολύ περισσότερες φορές τη μέρα και σχεδόν ποτέ δεν ρωτάμε από πού ήρθαν. Ένα φωτιστικό, ένας συνδετήρας, ένα μπλοκ σημειώσεων. Κι όμως, εδώ βρίσκονται μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορίες του design: μηχανικοί που έλυναν άλλα προβλήματα, εφευρέσεις που πέτυχαν χρόνια μετά, και ένας-δυο μύθοι που αξίζει να ξεμπερδέψουμε.

Πώς γεννήθηκε το φωτιστικό με σπαστό βραχίονα;

Anglepoise, 1932–1935

Ο George Carwardine δεν ήταν σχεδιαστής φωτιστικών. Ήταν, κατά το Victoria and Albert Museum, ελεύθερος επαγγελματίας σχεδιαστής αυτοκινήτων, με δική του εταιρεία που δούλευε πάνω σε συστήματα ανάρτησης. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν τα ελατήρια: πώς να κρατήσεις ένα βάρος ισορροπημένο σε οποιαδήποτε θέση και να το μετακινείς ελεύθερα.

Το 1932 κατέθεσε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για αυτό που το V&A αναγνωρίζει ως το πρώτο Anglepoise, με τέσσερα ελατήρια. Το δίπλωμα ίσχυσε τον Ιανουάριο του 1934, και μέσα σε έναν μήνα ο Carwardine έδωσε αποκλειστικά δικαιώματα στην Herbert Terry & Sons, έναντι τεσσάρων σελινιών ανά φωτιστικό. Το πρώτο μοντέλο ήταν βιομηχανικό. Η Terry ήθελε κάτι για το σπίτι, και έτσι ο Carwardine σχεδίασε με τους σχεδιαστές της εταιρείας μια εκδοχή με τρία ελατήρια, το 1227. Η παραγωγή του ξεκίνησε το 1935 και γρήγορα ξεπέρασε σε πωλήσεις το αρχικό.

Αυτή είναι η καταγωγή του φωτιστικού γραφείου με σπαστό βραχίονα όπως το ξέρουμε. Η δική μας ανάγνωση: τα αμέτρητα φωτιστικά με αρθρώσεις και ελατήρια που έχουν περάσει από ελληνικά φοιτητικά δωμάτια οφείλουν πολλά σε αυτή τη λύση ενός μηχανικού.

Tizio, 1972

Σαράντα χρόνια μετά, ο Richard Sapper έλυσε το ίδιο πρόβλημα με άλλον τρόπο. Η Artemide αφηγείται ότι η ιδέα ξεκίνησε το 1970 από μια συζήτηση του Sapper με τον Ernesto Gismondi της Artemide και ότι το Tizio μπήκε στην παραγωγή το 1972. Αντί για ελατήρια, ο Sapper χρησιμοποίησε αντίβαρα. Στο πρώτο πρόπλασμα τα βάρη ήταν βάζα μαρμελάδας, που τα γέμιζε και τα άδειαζε με νερό μέχρι να βρει την τέλεια ισορροπία.

Η πιο έξυπνη λεπτομέρεια δεν φαίνεται. Το Tizio δεν έχει καλώδια από τη βάση ως την κεφαλή. Το ρεύμα, χαμηλής τάσης 12 βολτ, περνά μέσα από τους ίδιους τους βραχίονες και τις αρθρώσεις, και γι’ αυτό το φωτιστικό μπορεί να είναι τόσο λεπτό. Η μικρή ράβδος με την κόκκινη μπίλια προστέθηκε αργότερα, για να μπορεί να πουληθεί στη Δανία, όπου οι αρχές ζήτησαν να μην ακουμπά η καυτή κεφαλή στο τραπέζι.

Σήμερα η ίδια ερώτηση, πώς να φωτίσεις μια επιφάνεια εργασίας χωρίς να γεμίσεις τον χώρο, απαντιέται και πιο απλά. Ένα σύγχρονο παράδειγμα είναι το Cupola της HAY, σχέδιο του John Tree, με κεφαλή που περιστρέφεται κατά 360° πάνω σε μια απλή βάση. Για το πόσο φως χρειάζεται μια επιφάνεια εργασίας, δείτε τι γράφουμε για το home office σε 10–20 m².

Ποιος εφηύρε τον συνδετήρα;

Στη Νορβηγία, για δεκαετίες, η απάντηση ήταν «ένας Νορβηγός». Ο Johan Vaaler κατέθεσε το 1899 αιτήσεις στη Γερμανία και στις ΗΠΑ για ένα συρμάτινο κλιπ. Όμως, όπως σημειώνει η Store norske leksikon, το δικό του σχέδιο ήταν λιγότερο λειτουργικό και δεν παράχθηκε ποτέ. Ο συνδετήρας που χρησιμοποιούμε, με τις δύο θηλιές, είναι το λεγόμενο Gem, το πιο πετυχημένο σχέδιο, που δεν κατοχυρώθηκε ποτέ και δεν έχει γνωστό εφευρέτη. Ήδη το 1867 ο Αμερικανός Samuel B. Fay είχε κατοχυρώσει ένα σχέδιο που θυμίζει τον σημερινό.

Ο μύθος έχει ενδιαφέρουσα ρίζα. Στη γερμανική κατοχή οι Νορβηγοί φορούσαν συνδετήρες στο πέτο ως σύμβολο ενότητας, με το μήνυμα «μένουμε ενωμένοι». Αργότερα ένας υπάλληλος του νορβηγικού γραφείου ευρεσιτεχνιών βρήκε την αίτηση του Vaaler σε γερμανικά αρχεία, και από τη δεκαετία του 1960 η ιστορία έγινε κοινός τόπος. Το 1989 στήθηκε μάλιστα ένα μνημείο του συνδετήρα, που όμως απεικονίζει το Gem και όχι το κλιπ του Vaaler. Είναι ένα καλό μάθημα: ένα αντικείμενο μπορεί να γίνει εθνικό σύμβολο για λόγους που δεν έχουν σχέση με το ποιος το σχεδίασε.

Πώς μια «αποτυχημένη» κόλλα έγινε Post-it;

Το 1968 ο Spencer Silver, επιστήμονας της 3M, προσπαθούσε να φτιάξει μια δυνατή κόλλα και έφτιαξε μια αδύναμη, που ξεκολλούσε χωρίς να αφήνει ίχνη. Για χρόνια δεν ήξερε κανείς τι να την κάνει. Κατά τη Minnesota Historical Society, το 1973 ο συνάδελφός του Art Fry ενοχλήθηκε επειδή οι σελιδοδείκτες του έπεφταν από το βιβλίο ύμνων. Η αδύναμη κόλλα ήταν η λύση.

Ο δρόμος ως την αγορά ήταν αργός. Το 1977 η 3M δοκίμασε το προϊόν σε μερικές μεγάλες πόλεις με το όνομα Press ’n Peel. Το 1978 μοίρασε δωρεάν δείγματα σε γραφεία στο Boise του Αϊντάχο, και εκεί το προϊόν έπιασε. Τα Post-it κυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ το 1980. Ένα ολόκληρο λεξιλόγιο εργασίας, από τους τοίχους με σημειώσεις στα εργαστήρια ιδεών ως τα «κιτρινάκια» στην άκρη της οθόνης, ξεκίνησε από ένα πείραμα που δεν πέτυχε τον στόχο του.

Είναι το Moleskine το σημειωματάριο του Hemingway;

Όχι. Η μάρκα Moleskine δημιουργήθηκε το 1997 από τον μικρό μιλανέζικο εκδοτικό οίκο Modo&Modo. Η έμπνευση ήταν πραγματική: ο συγγραφέας Bruce Chatwin περιγράφει στο «The Songlines» τα μαύρα σημειωματάρια που χρησιμοποιούσε και την εξαφάνισή τους, όταν έκλεισε ο οικογενειακός κατασκευαστής τους στην Τουρ. Η ίδια η εταιρεία, ωστόσο, παρουσιάζει το προϊόν της ως «κληρονόμο και διάδοχο» του «θρυλικού» σημειωματαρίου που χρησιμοποιούσαν ο Van Gogh, ο Picasso και ο Hemingway.

Η διατύπωση είναι προσεκτική, και η κριτική έχει επισημάνει το κενό. Άρθρο του Mail & Guardian το 2013 έγραψε ότι η «κληρονομιά» της μάρκας είναι περισσότερο μύθος παρά γεγονός, ότι ούτε ο Hemingway ούτε ο Chatwin έγραψαν ποτέ σε Moleskine, και ότι το σημειωματάριο, παρ’ όλα αυτά, είναι καλό προϊόν. Η δική μας ανάγνωση είναι ότι το Moleskine είναι πετυχημένο design και ακόμη πιο πετυχημένο storytelling. Αξίζει να τα ξεχωρίζουμε.

Δύο μηχανές που άλλαξαν το ύφος του γραφείου

Olivetti Valentine, 1969

Η γραφομηχανή Valentine, που σχεδίασε ο Ettore Sottsass με τον Βρετανό Perry King, μπήκε στην παραγωγή της Olivetti το 1969. Το V&A την περιγράφει με κόκκινο πλαστικό κέλυφος από ABS και μια κόκκινη θήκη με στρογγυλεμένες άκρες, όπου η μηχανή γλιστρά και κλειδώνει με δύο μαύρες λαστιχένιες γλωττίδες. Μια γραφομηχανή που κουβαλιέται σαν τσάντα και έχει το χρώμα ενός παιχνιδιού: η Valentine έφερε στο γραφείο την ιδέα ότι ένα εργαλείο δουλειάς μπορεί να είναι και προσωπικό, σχεδόν παιχνιδιάρικο αντικείμενο.

Braun ET 66, 1987

Στην απέναντι άκρη βρίσκεται το κομπιουτεράκι ET 66 της Braun, που σχεδίασαν ο Dieter Rams και ο Dietrich Lubs το 1987. Το μουσείο Angewandte Kunst της Φρανκφούρτης θυμίζει μια λεπτομέρεια που λίγοι ξέρουν: η Braun πρόσθεσε κομπιουτεράκια στη γκάμα της το 1976 και στην αρχή απλώς τροποποίησε ελαφρά ένα μοντέλο της ιαπωνικής Omron. Η συμβολή του Rams και του Lubs ήταν η επιφάνεια χειρισμού: πλήκτρα με χρωματικό κώδικα και ένα κίτρινο πλήκτρο «ίσον», το πιο συχνά χρησιμοποιούμενο, που έγινε το σήμα κατατεθέν των κομπιουτεράκιων της Braun. Το V&A το χαρακτηρίζει υποδειγματικό της φιλοσοφίας «λιγότερο αλλά καλύτερα».

Τι μένει πάνω στο σημερινό γραφείο;

Το γραφείο του 2026 έχει λιγότερα αντικείμενα από ποτέ. Η γραφομηχανή έγινε πληκτρολόγιο, το κομπιουτεράκι εφαρμογή, το σημειωματάριο συχνά οθόνη. Κι όμως, ένα φωτιστικό, ένα μπλοκ σημειώσεων και μια θήκη για τα μικρά πράγματα επιμένουν. Η Rexite, μια ιταλική εταιρεία που φτιάχνει αντικείμενα γραφείου από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 κατά το Cooper Hewitt, εξακολουθεί να παράγει τη θήκη Multiplor με τα περιστρεφόμενα συρτάρια, ένα μικρό αντικείμενο που λύνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα.

Για τη μεγάλη εικόνα, δείτε την ιστορία του γραφείου ως έπιπλο, το εικονογραφημένο ευρετήριο των κλασικών και το χρονολόγιο του design.