Mario Bellini: από την αριθμομηχανή Olivetti στον καναπέ Camaleonda

Υπάρχει μια φωτογραφία γραφείου που θα αναγνωρίσει όποιος μεγάλωσε στην Ευρώπη πριν από τον προσωπικό υπολογιστή: ένα ξύλινο έπιπλο, μια γραφομηχανή, μια αριθμομηχανή με χαρτοταινία, ένα τηλέφωνο. Σε πολλά ιταλικά γραφεία των δεκαετιών του 1960 και του 1970, αρκετά από αυτά τα αντικείμενα είχαν περάσει από το ίδιο χέρι. Ο Mario Bellini δεν σχεδίαζε «προϊόντα τεχνολογίας». Σχεδίαζε, όπως θα λέγαμε σήμερα, το περιβάλλον της δουλειάς, και το έκανε με την ίδια προσοχή που έδειξε αργότερα σε έναν καναπέ.

Ποιος είναι ο Mario Bellini;

Γεννήθηκε στο Μιλάνο το 1935 και αποφοίτησε από τη σχολή αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου του Μιλάνου το 1959. Η βιογραφία του γραφείου του, της Mario Bellini Architects, συνοψίζει τα στοιχεία που επαναλαμβάνονται παντού: οκτώ βραβεία Compasso d’Oro, 25 έργα στη μόνιμη συλλογή design του MoMA στη Νέα Υόρκη, μια αναδρομική έκθεση εκεί το 1987. Από το 1985 έως το 1991 ήταν διευθυντής του περιοδικού Domus. Το 2015 η Triennale του Μιλάνου του απένειμε το χρυσό μετάλλιο για το έργο του στην αρχιτεκτονική.

Αυτή η τελευταία λέξη έχει σημασία. Από τη δεκαετία του 1980 ο Bellini αφιερώθηκε, όπως γράφει το ίδιο του το γραφείο, «σχεδόν εξ ολοκλήρου» στην αρχιτεκτονική: το εκθεσιακό κέντρο του Portello στο Μιλάνο, το Μουσείο Ιστορίας της Πόλης στη Μπολόνια, το τμήμα Ισλαμικής Τέχνης του Λούβρου. Εδώ όμως μας απασχολεί κυρίως ο σχεδιαστής των αντικειμένων, γιατί εκεί ακουμπά η ιστορία του γραφείου.

Τι έκανε για την Olivetti;

Το 1963 ο Bellini έγινε σύμβουλος σχεδιασμού της Olivetti, της εταιρείας από την Ιβρέα που είχε κάνει τις μηχανές γραφείου ζήτημα κουλτούρας. Η συνεργασία κράτησε δεκαετίες και έφερε τέσσερα από τα Compasso d’Oro του, σύμφωνα με το ιστορικό αρχείο της Olivetti: για τη μηχανή μαγνητικής σήμανσης CMC7-7004 (1964), για την αριθμομηχανή Logos 270 (1970, μαζί με τον Sandro Pasqui), για την ηλεκτρονική φορητή γραφομηχανή Praxis 35 (1981) και για την ταμειακή μηχανή Mercator 20 (1984).

Programma 101: η μορφή μιας νέας ιδέας

Το πιο γνωστό του έργο για την Olivetti είναι το Programma 101 του 1965, μια επιτραπέζια προγραμματιζόμενη υπολογιστική μηχανή που συχνά περιγράφεται ως ένας από τους πρώτους προσωπικούς υπολογιστές. Χρειάζεται εδώ μια διευκρίνιση που συχνά χάνεται. Το μηχάνημα το ανέπτυξε ο μηχανικός Pier Giorgio Perotto με τους Giovanni De Sandre και Gastone Garziera, όπως σημειώνει η ιστορική συλλογή του Πολυτεχνείου του Μιλάνου. Ο Bellini του έδωσε τη μορφή. Η δική του περιγραφή είναι λιτή: οι μηχανισμοί εισόδου και εξόδου βρίσκονται μπροστά, προς τον χειριστή, και το ηλεκτρονικό «πακέτο» πίσω. Μια μηχανή που κάθεται σε ένα γραφείο και κοιτάζει τον άνθρωπο που τη χρησιμοποιεί.

Παρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη το 1965. Η ίδια πηγή του Πολυτεχνείου αναφέρει περίπου 44.000 μονάδες, οι περισσότερες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ένα αντίτυπο, δωρεά του κατασκευαστή, βρίσκεται στη συλλογή του MoMA.

Divisumma 18: μια αριθμομηχανή με δέρμα

Η Divisumma 18 είναι ίσως το πιο τρυφερό αντικείμενο που βγήκε ποτέ από ένα λογιστήριο. Ηλεκτρονική αριθμομηχανή με εκτύπωση, που λειτουργούσε με μπαταρίες, με μια ελαστική μεμβράνη από καουτσούκ που καλύπτει την επιφάνεια και ενσωματώνει τα πλήκτρα. Τα πλήκτρα δεν είναι κουμπιά που ξεχωρίζουν. Μοιάζουν με μικρά εξογκώματα της ίδιας επιφάνειας. Για τη χρονιά οι πηγές διαφωνούν: το γραφείο του Bellini γράφει 1973, η αγγλική Wikipedia δίνει άλλοτε 1972 και άλλοτε 1973. Εμείς κρατάμε το 1973, την ημερομηνία του ίδιου του αρχείου του.

Στο ίδιο πνεύμα ανήκουν το τερματικό οθόνης TCV 250 του 1966, για το οποίο ο Bellini μιλά για μια «νέα εικονογραφία» της μηχανής-σταθμού εργασίας, και η ηλεκτρική γραφομηχανή Lexicon 82 (1972–73), που το MoMA αποδίδει στον Bellini μαζί με τους Antonio Macchi Cassia και Gianni Passini.

Η Camaleonda: ένας καναπές από «εικονοστοιχεία»

Το 1970 ο Bellini σχεδίασε για τη C&B Italia, την εταιρεία που αργότερα έγινε B&B Italia, έναν καναπέ χωρίς τελική μορφή. Η Camaleonda (το όνομα ενώνει τις ιταλικές λέξεις για τον χαμαιλέοντα και το κύμα) είναι σύστημα από μεγάλα μαξιλαρωτά τετράγωνα 90 × 90 εκ., με το χαρακτηριστικό καπιτονέ, που ενώνονται με ένα σύστημα από συρματόσχοινα, γάντζους και κρίκους. Οι μονάδες αποσυνδέονται και ξαναστήνονται, ώστε ο καναπές να γίνει γωνία, νησίδα ή χαμηλό κρεβάτι ανάλογα με το δωμάτιο και τη χρονιά.

Το περιοδικό Galerie σημειώνει ότι η Camaleonda εμφανίστηκε σε διαφήμιση της εταιρείας το 1971 και εκτέθηκε το 1972 στο «Italy: The New Domestic Landscape» του MoMA, τη μεγάλη έκθεση για το ιταλικό design σε επιμέλεια του Emilio Ambasz. Η παραγωγή σταμάτησε το 1979.

Το 2020 η B&B Italia την επανέφερε. Σύμφωνα με το γραφείο του Bellini, η νέα έκδοση κρατά το τετράγωνο των 90 εκ., την πλάτη, το μπράτσο και το σύστημα με τους κρίκους του 1970. Το εσωτερικό όμως ξανασχεδιάστηκε: ένα «σάντουιτς» από στρώσεις ανακυκλωμένων ή ανακυκλώσιμων υλικών, με ξύλινα πάνελ στον πυρήνα και πολυουρεθάνη διαφορετικής πυκνότητας, που αποσυναρμολογείται για ανακύκλωση. Ο ίδιος ο Bellini περιγράφει κάθε μονάδα σαν ένα τεράστιο «pixel».

Η Cab: σκελετός και δέρμα

Αν η Camaleonda είναι ένα χαλί που έγινε καναπές, η Cab του 1977 για την Cassina είναι μια καρέκλα που φοράει ρούχο. Ένας ατσάλινος σκελετός με τέσσερα πόδια, κάθισμα και πλάτη, και πάνω του ένα δερμάτινο κάλυμμα ραμμένο στα μέτρα του, σαν ρούχο. Ο Bellini εξηγεί ότι ήθελε να σχεδιάσει μια καρέκλα «όπως ήταν πάντα», με τα τέσσερα πόδια της συλλογικής μνήμης, αλλά να τη σκεφτεί ταυτόχρονα σαν προέκταση του σώματος.

«Το αποτέλεσμα είναι ένας φέρων σκελετός με το δέρμα του τεντωμένο πάνω του.»

Mario Bellini («The result is a load-bearing skeleton with its skin stretched over it»), bellini.it

Για τη χρονολογία: οι περισσότερες πηγές γράφουν 1977. Το αρχείο του Bellini δίνει «1977/79» για τις εκδόσεις 412 και 413, γεγονός που μάλλον αντανακλά την εξέλιξη της οικογένειας. Η Cab μπήκε επίσης στη μόνιμη συλλογή του MoMA.

Η αναδρομική του 1987

Όταν το MoMA οργάνωσε την έκθεση «Mario Bellini: Designer» το 1987, η συλλογή του ήδη περιλάμβανε 25 έργα του. Η Wikipedia αναφέρει ότι ανάμεσά τους ήταν μηχανές της Olivetti, έπιπλα για τη B&B Italia και την Cassina και καρέκλες γραφείου για τη Vitra. Δεν καταφέραμε να επιβεβαιώσουμε τη λίστα από το ίδιο το μουσείο, οπότε την αναφέρουμε με επιφύλαξη. Το ουσιαστικό όμως είναι σαφές: ελάχιστοι σχεδιαστές έχουν τιμηθεί από τον ίδιο θεσμό και για μια αριθμομηχανή και για έναν καναπέ.

Τι κρατάμε σήμερα

Ο Bellini ανήκει στη γενιά που έδωσε στο ιταλικό bel design τη φήμη του: αρχιτέκτονες που περνούσαν από τη μηχανή στο έπιπλο και από το έπιπλο στο κτίριο χωρίς να αλλάζουν τρόπο σκέψης. Η Divisumma με το λαστιχένιο δέρμα και η Cab με το δερμάτινο ρούχο λένε, στο βάθος, το ίδιο πράγμα. Ένα αντικείμενο το αγγίζουμε πριν το καταλάβουμε.

Στο σπίτι, και ειδικά σε ένα ελληνικό σαλόνι που είναι και γραφείο, η Camaleonda είναι ένα καλό μάθημα: ένα έπιπλο που αλλάζει μαζί με τη χρήση του χώρου. Για το πώς η ιταλική σχολή διαφέρει από τη σκανδιναβική, διαβάστε τη σύγκριση σκανδιναβικό και ιταλικό design. Για έναν ακόμη Μιλανέζο που πέρασε από το σαλόνι στο γραφείο, δείτε το πορτρέτο του Antonio Citterio, και για τα αντικείμενα που μένουν πάνω στο τραπέζι εργασίας, το κείμενό μας για τα αντικείμενα του γραφείου. Περισσότερα πρόσωπα θα βρείτε στην ενότητα Πρόσωπα και στο χρονολόγιο του design.