Σκανδιναβικό ή ιταλικό design; Δύο τρόποι να επιπλώσεις τη ζωή

Αν μπείτε σε δύο σπίτια την ίδια μέρα, ένα στην Κοπεγχάγη κι ένα στο Μιλάνο, θα καταλάβετε τη διαφορά πριν τη βάλετε σε λέξεις. Στο πρώτο το φως πέφτει πάνω σε ξύλο, λευκούς τοίχους και ένα τραπέζι που μοιάζει να υπάρχει από πάντα. Στο δεύτερο, ένας χαμηλός καναπές πιάνει μισό δωμάτιο, ένα φωτιστικό μοιάζει με γλυπτό και κάπου, σχεδόν σίγουρα, υπάρχει ένα χρώμα που δεν θα τολμούσατε. Είναι δύο παραδόσεις που μοιράστηκαν τον 20ό αιώνα και κέρδισαν, η καθεμία, τον κόσμο με διαφορετικό τρόπο.

Πώς γεννήθηκε το σκανδιναβικό design;

Η ιστορία που λέγεται συνήθως ξεκινά από τη Δανία και έναν δάσκαλο. Το 1924 ο αρχιτέκτονας Kaare Klint συνίδρυσε το τμήμα σχεδιασμού επίπλου της Βασιλικής Δανικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών. Η Fredericia, η εταιρεία που συνδέθηκε με τον μαθητή του Børge Mogensen, συνοψίζει την προσέγγισή του: μελέτη των αναλογιών και των κινήσεων του ανθρώπινου σώματος, έμφαση στην ακρίβεια και την αντοχή, και, σε αντίθεση με το Bauhaus που κοίταζε το μέλλον, προσπάθεια να εκσυγχρονιστούν οι παλιοί τύποι επίπλων αντί να καταργηθούν. Στους μαθητές του ήταν ο Børge Mogensen, ο Hans J. Wegner, η Nanna Ditzel και ο Poul Kjærholm.

Το δεύτερο κομμάτι ήταν οι τεχνίτες. Από το 1927 ως το 1966, η Συντεχνία Επιπλοποιών της Κοπεγχάγης οργάνωνε κάθε χρόνο έκθεση όπου οι αρχιτέκτονες έδειχναν καινούργια έπιπλα, φτιαγμένα από μάστορες. Ο εκδότης του τετράτομου έργου της Grete Jalk που καταγράφει όλα αυτά τα έπιπλα σημειώνει ότι εκεί παρουσιάζονταν οι νέες ιδέες πριν περάσουν στη Δανία και στο εξωτερικό. Αυτό που σήμερα λέμε Danish Modern γεννήθηκε σε αυτή τη συνάντηση του σχεδιαστή με τον ξυλουργό.

Το τρίτο κομμάτι ήταν η εξαγωγή. Το 1951 η Δανία πήρε το Grand Prix για το τμήμα της στην 9η Triennale του Μιλάνου. Από το 1954 ως το 1957 η έκθεση Design in Scandinavia περιόδευσε σε 24 μουσεία των ΗΠΑ και του Καναδά και, σύμφωνα με το περιοδικό Formkraft, την είδαν 660.000 επισκέπτες. Η έκθεση περιγράφεται εκεί ως καταλύτης για την εξαγωγή του δανέζικου επίπλου τη δεκαετία του 1950. Για δύο από τα πρόσωπα που βγήκαν από αυτόν τον κόσμο, δείτε τα πορτρέτα του Arne Jacobsen και του Verner Panton, που έδειξε πόσο τολμηρή μπορούσε να γίνει η ίδια παράδοση.

Πώς γεννήθηκε το ιταλικό design;

Η Ιταλία δεν είχε μια Ακαδημία με έναν δάσκαλο. Είχε μια περιοχή. Η Brianza, ανάμεσα στο Μιλάνο, το Κόμο και το Λέκο, ήταν, όπως γράφει η Flexform, «χώρα επιπλοποιών», όπου η τέχνη του τεχνίτη έγινε σταδιακά βιομηχανικό σύστημα. Σήμερα, κατά την ίδια εταιρεία, εκεί βρίσκονται περισσότερες επιχειρήσεις επίπλου από οποιαδήποτε άλλη επαρχία της Ιταλίας, με ξυλουργούς, ταπετσιέρηδες, χυτήρια και φινιριστές σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων.

Στη μεταπολεμική άνθηση, αυτές οι οικογενειακές επιχειρήσεις άρχισαν να δουλεύουν με αρχιτέκτονες από το Μιλάνο. Το αποτέλεσμα ονομάστηκε bel design: έπιπλα, φωτιστικά και μηχανές που ήταν ταυτόχρονα βιομηχανικά και κομψά. Δύο θεσμοί έδωσαν σε αυτό το κίνημα σκηνή. Το 1954 το πολυκατάστημα La Rinascente ίδρυσε, με ιδέα των Gio Ponti και Alberto Rosselli, το βραβείο Compasso d’Oro, που το 1959 πέρασε στην ένωση ADI. Και το 1961 ξεκίνησε στο Μιλάνο το Salone del Mobile, ως όχημα για τις εξαγωγές του ιταλικού επίπλου.

Ο τόνος όμως δεν έμεινε ήρεμος για πολύ. Τον Δεκέμβριο του 1966 δύο ομάδες νέων αρχιτεκτόνων από τη Φλωρεντία, οι Archizoom και οι Superstudio, έστησαν στην Πιστόια την έκθεση Superarchitettura, που θεωρείται η ιδρυτική στιγμή του Radical design: έπιπλα επηρεασμένα από την ποπ, με παρωδία και κριτική στην κατανάλωση. Το 1972 το MoMA αφιέρωσε στην Ιταλία την έκθεση Italy: The New Domestic Landscape, με 180 αντικείμενα από περισσότερους από 100 σχεδιαστές και ειδική θέση για όσους υιοθετούσαν μια στάση «αντι-σχεδιασμού».

Και το 1981 ήρθε η Memphis. Η ομάδα γύρω από τον Ettore Sottsass σχηματίστηκε μετά από μια συνάντηση στο διαμέρισμά του τον Δεκέμβριο του 1980 και παρουσίασε την πρώτη της συλλογή στο showroom Arc ’74 του Μιλάνου στις 18 Σεπτεμβρίου 1981. Το Design Museum του Λονδίνου σημειώνει τα λαμπερά πλαστικά λαμινέ, τα έντονα χρώματα και τα μοτίβα, αλλά και ότι το όνομα βγήκε από ένα τραγούδι του Bob Dylan που ο Sottsass έπαιζε ξανά και ξανά. Η ομάδα διαλύθηκε το 1988.

Οι διαφορές με μια ματιά

Ο πίνακας είναι, αναγκαστικά, γενίκευση. Είναι η δική μας σύνοψη για να βάλουμε τάξη στη σύγκριση, όχι κανόνας.

	Σκανδιναβικό	Ιταλικό
Υλικά	Κυρίως ξύλο, μαλλί, δέρμα. Αργότερα κόντρα πλακέ και πλαστικό	Από ξύλο και δέρμα ως πλαστικό, μέταλλο, λαμινέ, αφρό
Χρώμα	Ήπιες, φυσικές αποχρώσεις, λευκό, φως	Από ήρεμο ως πολύ έντονο, ειδικά με τη Memphis
Δομή βιομηχανίας	Αρχιτέκτονας και μάστορας, σχολή Klint, εκθέσεις της Συντεχνίας Επιπλοποιών	Αρχιτέκτονας και οικογενειακή επιχείρηση, βιομηχανική περιοχή της Brianza
Ρόλος σχεδιαστή	Βελτιώνει έναν τύπο που ήδη υπάρχει	Συχνά εφευρίσκει ή αμφισβητεί τον τύπο
Θεσμοί	Βασιλική Ακαδημία (1924), Design in Scandinavia (1954–57)	Compasso d’Oro (1954), Salone del Mobile (1961)
Πρόσωπα	Kaare Klint, Børge Mogensen, Hans J. Wegner, Arne Jacobsen, Verner Panton	Gio Ponti, Ettore Sottsass, Mario Bellini, Antonio Citterio
Κρίσιμες δεκαετίες	1920–1960	1950–1980

Δύο παραδείγματα δείχνουν τη διαφορά καλύτερα από τον πίνακα. Ο Mario Bellini σχεδίασε το 1970 την Camaleonda, έναν καναπέ χωρίς τελική μορφή, από τετράγωνα 90 εκ. που δένονται με κρίκους και ξαναστήνονται όπως θέλει κανείς (δείτε το πορτρέτο του Mario Bellini). Ο Antonio Citterio, που γεννήθηκε στην καρδιά της Brianza, είναι η πιο ήρεμη πλευρά του ιταλικού design, πιο κοντά, ίσως, στη σκανδιναβική ηρεμία απ’ όσο θα περίμενε κανείς (δείτε το πορτρέτο του Antonio Citterio).

Και σήμερα;

Η σκανδιναβική πλευρά ξαναβρήκε φωνή με αυτό που λέγεται New Nordic, μια νεότερη ανάγνωση της ίδιας παράδοσης, και εταιρείες της Κοπεγχάγης όπως η HAY και η Muuto έφεραν το σκανδιναβικό στυλ σε καφέ, γραφεία και τραπεζαρίες σε όλη την Ευρώπη. Η σειρά About A Chair της HAY, του Δανού Hee Welling, που κυκλοφόρησε το 2009, είναι ένα καλό παράδειγμα: ένα κέλυφος πάνω σε ξύλινα πόδια, με τη γνώριμη δανέζικη ηρεμία. Για το πώς αυτό το κύμα έφτασε στην Ελλάδα, διαβάστε το κείμενό μας για το δανέζικο design της HAY και της Muuto στα ελληνικά σπίτια.

Η ιταλική πλευρά δεν σταμάτησε ποτέ να είναι θέατρο. Κάθε χρόνο το Salone del Mobile θυμίζει ότι το Μιλάνο είναι ακόμη η πρωτεύουσα του επίπλου.

Τι ταιριάζει σε ένα ελληνικό σπίτι;

Αν θέλετε να δείτε όλα αυτά σε χρονολογική σειρά, το χρονολόγιο του design έχει τις χρονιές, και η σελίδα με τα κλασικά κομμάτια τα αντικείμενα. Για την αμερικανική εκδοχή της ίδιας εποχής, διαβάστε τι είναι το mid-century modern.