Arne Jacobsen: από το Μυρμήγκι στο Αυγό, και ως το κουτάλι

Η Fritz Hansen διηγείται μια μικρή ιστορία για τα παιδικά χρόνια του Arne Jacobsen στην Κοπεγχάγη, με την επιφύλαξη «λέγεται». Το αγόρι έβαψε πάνω από τη βικτωριανή ταπετσαρία του δωματίου του. Όχι με ζωγραφιές, όχι με ένα παιδικό μπλε, αλλά ολόλευκο, σε μια εποχή που οι λευκοί τοίχοι δεν ήταν ακόμη της μόδας. Είτε έγινε ακριβώς έτσι είτε όχι, η ιστορία λέει κάτι αληθινό για τον άνθρωπο που αργότερα σχεδίασε ένα ξενοδοχείο ολόκληρο, από την πρόσοψη ως το κουτάλι του γλυκού.

Ποιος ήταν ο Arne Jacobsen;

Αρχιτέκτονας πρώτα. Γεννήθηκε το 1902 και πέθανε το 1971, και για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα οι ιδέες του διαμόρφωσαν το τοπίο του δανέζικου design. Στη δεκαετία του 1930 έχτισε το συγκρότημα κατοικιών Bellavista (1931–34). Αργότερα σχεδίασε την Εθνική Τράπεζα της Δανίας. Η Fritz Hansen, ο κατασκευαστής που βγάζει τα έπιπλά του μέχρι σήμερα, τον περιγράφει ως εξαιρετικά δύσκολο συνεργάτη, σαρκαστικό και απαιτητικό, που δούλευε με ένα μικρό γραφείο και σχεδίαζε σε έναν χρόνο όσα άλλοι σε πέντε. Τις ιδέες του τις έδειχνε με προσεκτικές ακουαρέλες στο χέρι.

Στο γραφείο του δούλεψε για δύο χρόνια, από το 1950 έως το 1952, ένας νεαρός αρχιτέκτονας που θα τραβούσε αργότερα εντελώς άλλο δρόμο: ο Verner Panton.

Το Μυρμήγκι του 1952

Η καρέκλα Ant, το «Μυρμήγκι», σχεδιάστηκε το 1952 για την καντίνα της φαρμακευτικής Novo Nordisk. Η Fritz Hansen γράφει ότι, παρότι συνεργαζόταν με τον Jacobsen σχεδόν δύο δεκαετίες, η πραγματική του επιτυχία ήρθε με αυτή την καρέκλα. Είναι ένα κέλυφος από εννέα στρώσεις πρεσαριστού καπλαμά πάνω σε λεπτά ατσάλινα πόδια. Η στενή μέση της, εκεί όπου το κάθισμα γίνεται πλάτη, είναι αυτό που θυμάται κανείς πρώτα.

Η ιδέα δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Η ίδια η Fritz Hansen αναφέρει ότι ο Jacobsen εμπνεύστηκε από την καρέκλα AX των Hvidt & Mølgaard, που είχε κι αυτή πρεσαριστό ξύλο. Λίγα χρόνια νωρίτερα, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, οι Eames πάλευαν με το ίδιο πρόβλημα: πώς να γίνει ένα καλουπωτό κόντρα πλακέ κάθισμα και πλάτη μαζί, χωρίς να ραγίσει στην καμπύλη.

Series 7: η καρέκλα που έγινε κοινός τόπος

Το 1955 ο Jacobsen εξέλιξε την Ant στη Series 7. Το πιο γνωστό μοντέλο, η 3107, έχει κάθισμα και πλάτη από ένα μόνο φύλλο κόντρα πλακέ, λυγισμένο σε διπλή καμπυλότητα, πάνω σε τέσσερα πόδια από ατσάλινο σωλήνα. Το Μουσείο Victoria and Albert (V&A) τη χαρακτηρίζει από τα πιο πετυχημένα σχέδια καρέκλας του 20ού αιώνα: απλή, κομψή, φτιαγμένη για μαζική παραγωγή, με εκατομμύρια κομμάτια σε συνεχή παραγωγή για πάνω από μισό αιώνα. Το 2015 η Fritz Hansen γιόρτασε τα 60 της χρόνια.

Η πιο διάσημη εικόνα της δεν είναι καν δική της. Το 1963 ο φωτογράφος Lewis Morley φωτογράφισε την Christine Keeler, στο κέντρο του σκανδάλου Profumo, να ποζάρει γυμνή σε μια καρέκλα που όλοι θεώρησαν 3107. Το V&A, που έχει σήμερα τη συγκεκριμένη καρέκλα στη συλλογή του, εξηγεί ότι ήταν ένα πρώιμο αντίγραφο. Ο Morley έλεγε ότι την αγόρασε σε μια έκπτωση του Heal’s, αλλά το μουσείο σημειώνει ότι το Heal’s πουλούσε μόνο γνήσιες καρέκλες της Fritz Hansen, οπότε η ιστορία αμφισβητείται.

Το SAS Royal Hotel και το Αυγό

Το μεγάλο έργο του Jacobsen ήταν το SAS Royal Hotel στην Κοπεγχάγη, το πολυώροφο ξενοδοχείο της Scandinavian Airlines System στο κέντρο της πόλης. Για τις χρονιές οι πηγές διαφέρουν: το V&A γράφει σε ένα σημείο ότι χτίστηκε από το 1956 έως το 1960 και σε άλλο έως το 1961, ενώ η Georg Jensen μιλά για εγκαίνια το 1958. Ό,τι κι αν ισχύει για την ημερομηνία, το έργο ήταν σπάνιο. Ο Jacobsen δεν σχεδίασε μόνο το κτίριο αλλά και όλο τον εξοπλισμό του: έπιπλα, υφάσματα, πιατικά, φωτιστικά, μαχαιροπίρουνα.

Για το λόμπι και την υποδοχή σχεδίασε το 1958 την Egg, το «Αυγό». Η Fritz Hansen αναφέρει ότι βρήκε τη μορφή της πειραματιζόμενος με σύρμα και γύψο στο γκαράζ του. Το V&A εξηγεί την ψηλή πλάτη: έδινε στον καθένα λίγη ιδιωτικότητα μέσα σε έναν δημόσιο χώρο, και πολλές μαζί δημιουργούσαν το δικό τους δωμάτιο μέσα σε μια μεγάλη αίθουσα. Το κέλυφος του αντιτύπου του μουσείου είναι από χυτό πολυστυρένιο, ντυμένο με δέρμα, πάνω σε βάση από χυτό αλουμίνιο. Την ίδια χρονιά και για τους ίδιους χώρους γεννήθηκε η Swan, ο «Κύκνος», μια πολυθρόνα που κατά τη Fritz Hansen δεν έχει ούτε μία ευθεία γραμμή.

Οι καμπύλες αυτές έρχονταν σε αντίθεση με το ίδιο το κτίριο, με τις αυστηρές, ευθείες γραμμές του, που το V&A συνδέει με το Lever House της Νέας Υόρκης. Η δική μας ανάγνωση: ο Jacobsen έφτιαξε ένα κέλυφος για την πόλη και μαλακά κελύφη για τους ανθρώπους μέσα του.

«Πνίγομαι στην αισθητική.»

Arne Jacobsen («I am choking on aesthetics»), όπως τον παραθέτει η Fritz Hansen

Η φράση, που έλεγε σε στενό κύκλο, είναι το αντίβαρο αυτής της τελειομανίας. Η Fritz Hansen γράφει ότι στο σπίτι του ακόμη και τα γλυκά έπρεπε να είναι όμορφα, και ότι συχνά αναζητούσε ανακούφιση σε μέρη όπου το design δεν μετρούσε καθόλου.

Τα μαχαιροπίρουνα που πήγαν στο διάστημα

Τα μαχαιροπίρουνα AJ σχεδιάστηκαν για το εστιατόριο του ίδιου ξενοδοχείου: ένα μαχαίρι, ένα πιρούνι και ένα κουτάλι από ανοξείδωτο ατσάλι, απλές λωρίδες μετάλλου που λεπταίνουν προς την άκρη, χωρίς καμία διακόσμηση. Και εδώ οι χρονολογίες διαφέρουν. Η Georg Jensen, που τα παράγει σήμερα, γράφει ότι κυκλοφόρησαν το 1957. Το V&A δίνει σχεδιασμό το 1958 και κατασκευή το 1959 από την A. Michelsen της Κοπεγχάγης, τον αρχικό κατασκευαστή.

Δέκα χρόνια αργότερα βρέθηκαν σε κινηματογραφικό διαστημόπλοιο. Η συλλογή του University of the Arts London σημειώνει ότι η φουτουριστική, λιτή μορφή τους ήταν ο λόγος που επιλέχθηκαν για την ταινία του Stanley Kubrick «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» (1968). Για ένα σερβίτσιο σχεδιασμένο στα τέλη της δεκαετίας του 1950, το να μοιάζει με κάτι από το μέλλον μια δεκαετία μετά είναι από μόνο του σχόλιο. Για τα αντικείμενα που ζουν στο τραπέζι και στο γραφείο, δείτε και το κείμενό μας για τα αντικείμενα του γραφείου.

Ένα κολέγιο στην Οξφόρδη

Το 1960 το νέο St Catherine’s College της Οξφόρδης επέλεξε τον Jacobsen να σχεδιάσει τα κτίρια, να τα επιπλώσει και να σχεδιάσει και τους κήπους. Το κολέγιο άνοιξε το 1962 ενώ ακόμη χτιζόταν, και τα επίσημα εγκαίνια έγιναν το 1964 από τον τότε καγκελάριο του πανεπιστημίου, τον Harold Macmillan. Ο Jacobsen σχεδίασε και εδώ μαχαιροπίρουνα, έπιπλα και φωτιστικά. Όλο το συγκρότημα στηρίζεται σε έναν κάνναβο τριών μέτρων που οργανώνει κτίρια και κήπο μαζί. Σήμερα τα κτίρια είναι διατηρητέα πρώτου βαθμού (Grade I) και ο κήπος καταγεγραμμένος ως ιστορικός.

Τι κρατάμε από τον Jacobsen

Η Ant και η Series 7 είναι από τα κομμάτια που εξηγούν γιατί το danish modern μπήκε τόσο εύκολα στα σπίτια: είναι ελαφριές στην όψη και χωράνε γύρω από ένα μικρό τραπέζι. Η Egg και η Swan είναι το αντίθετο, καθίσματα που φτιάχνουν δικό τους χώρο. Ανάμεσά τους βρίσκεται η πεποίθηση ότι ο αρχιτέκτονας δεν σταματά στους τοίχους.

Για τη συνέχεια, διαβάστε τη σύγκριση σκανδιναβικού και ιταλικού design, το κείμενο για το δανέζικο design στα ελληνικά σπίτια και τι σημαίνει mid-century modern.